Zabezpieczenie dowodu przed procesem – opinia biegłego i oględziny

Zabezpieczenie dowodu przed procesem – kiedy zgodnie z przepisami można zastosować?

Zgodnie z art. 310 KPC, sąd może zabezpieczyć dowód, gdy zachodzi obawa, że jego przeprowadzenie stanie się niewykonalne lub zbyt utrudnione, albo gdy z innych przyczyn zachodzi potrzeba stwierdzenia istniejącego stanu rzeczy.

Zabezpieczenie dowodu przed procesem ma zatem na celu zachowanie dowodu jeszcze przed wniesieniem pozwu, ewentualnie rzadziej – już w toku postępowania sądowego. Celem tej instytucji jest utrwalenie określonego stanu faktycznego w taki sposób, aby możliwe było późniejsze wykorzystanie zabezpieczonego dowodu w postępowaniu sądowym.

Art. 310 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala na zabezpieczenie różnych środków dowodowych. W praktyce najczęściej zabezpieczeniu podlegają:

1. dowody z zeznań świadków, w szczególności gdy świadek nie przebywa na stałe w Polsce albo jego stan zdrowia wskazuje, że późniejsze przesłuchanie może być niemożliwe lub znacznie utrudnione,
2. dowody z oględzin albo opinii biegłego sądowego, szczególnie w sprawach dotyczących nieruchomości, robót budowlanych, wad budynku, wad lokalu albo stanu technicznego obiektu.

W sprawach dotyczących nieruchomości i robót budowlanych może to dotyczyć między innymi sytuacji, w których stan budynku, lokalu albo wykonanych prac może ulec zmianie jeszcze przed wszczęciem procesu lub w jego toku.

Kiedy trzeba zabezpieczyć dowód przed naprawą nieruchomości?

W sprawach dotyczących nieruchomości zabezpieczenie dowodu może mieć szczególne znaczenie wtedy, gdy stan lokalu, budynku albo wykonanych robót może szybko ulec zmianie. Wynika to z tego, że właściciel często nie może czekać z usunięciem wad do czasu zakończenia wieloletniego procesu sądowego. Konieczne może być niezwłoczne przeprowadzenie napraw, usunięcie zagrożenia, rozpoczęcie korzystania z lokalu albo kontynuowanie kolejnych etapów prac budowlanych. Po wykonaniu tych czynności ustalenie pierwotnej przyczyny, charakteru i zakresu wad może stać się znacznie utrudnione, a niekiedy wręcz niemożliwe.

Dotyczy to w szczególności spraw związanych z:

• wadami nieruchomości, w tym wadami lokalu nabytego od dewelopera,
• wadami części wspólnych budynku,
• wadliwie wykonanymi robotami budowlanymi,
• koniecznością pilnego wykonania prac naprawczych,
• ryzykiem utraty możliwości późniejszego udokumentowania stanu technicznego nieruchomości,
• sporami między inwestorem a wykonawcą,
• sporami między najemcą a wynajmującym dotyczącymi stanu lokalu.

W takich sprawach prawidłowo przygotowany wniosek o zabezpieczenie dowodu może pozwolić na utrwalenie stanu nieruchomości przed dokonaniem zmian, napraw albo dalszych prac budowlanych.

Zabezpieczenie dowodu z opinii biegłego czy zabezpieczenie dowodu z oględzin nieruchomości?

W sprawach budowlanych i nieruchomościowych istotne jest odróżnienie zabezpieczenia dowodu z opinii biegłego od zabezpieczenia dowodu z oględzin nieruchomości.

W wielu sprawach dotyczących nieruchomości właściwym rozwiązaniem może być przede wszystkim zabezpieczenie dowodu z oględzin nieruchomości. W takim przypadku zadaniem biegłego powinno być przede wszystkim opisanie i utrwalenie istniejącego stanu faktycznego, a nie dokonywanie pełnej oceny technicznej przed wszczęciem procesu.

Celem dowodu z opinii biegłego jest dostarczenie sądowi wiadomości specjalnych. Natomiast stwierdzenie istniejącego stanu faktycznego następuje zasadniczo za pomocą oględzin. Oględziny nieruchomości przez biegłego sądowego służą więc utrwaleniu aktualnego stanu nieruchomości, lokalu, budynku albo wykonanych robót budowlanych. Z przebiegu oględzin sporządza się protokół, który powinien zawierać opis przedmiotu oględzin, wyjaśnienia stron, a w razie potrzeby również plan, szkic sytuacyjny, zdjęcia albo nagranie obrazu i dźwięku.

W praktyce postępowanie w przedmiocie zabezpieczenia dowodu z oględzin powinno ograniczać się do przeprowadzenia i udokumentowania stanu nieruchomości w sposób umożliwiający późniejsze wydanie opinii w toku właściwego postępowania rozpoznawczego.

A zatem jeżeli w opinii sporządzonej w trybie art. 310 KPC biegły wskazuje, że roboty budowlane nie zostały wykonane zgodnie z przepisami Prawa budowlanego albo warunkami technicznymi wykonania i odbioru robót, można argumentować, że biegły nie ograniczył się wyłącznie do obserwacji i opisania przedmiotu dowodu, lecz dokonał oceny technicznej i prawnej.

Gdzie złożyć wniosek o zabezpieczenie dowodu?

Wniosek o zabezpieczenie dowodu składa się w sądzie właściwym do rozpoznania sprawy, a w wypadkach niecierpiących zwłoki lub gdy postępowanie nie zostało jeszcze wszczęte, w sądzie rejonowym, w którego okręgu dowód ma być przeprowadzony. 

Co powinien zawierać wniosek o zabezpieczenie dowodu?

Wniosek o zabezpieczenie dowodu powinien zawierać:

• oznaczenie wnioskodawcy i przeciwnika,
• wskazanie faktów oraz dowodów,
• przyczyny uzasadniające potrzebę zabezpieczenia dowodu. Wnioskodawca powinien zatem przede wszystkim wykazać, dlaczego przeprowadzenie dowodu w przyszłości może być niemożliwe lub zbyt utrudnione oraz dlaczego zachodzi potrzeba stwierdzenia istniejącego stanu rzeczy jeszcze przed wszczęciem postępowania.

W jednej z prowadzonych przez nas spraw wykonawca wadliwie wzniósł ściany nośne budynku mieszkalnego. Bloczki silikatowe odspajały się od siebie przy użyciu siły rąk, a zastosowana zaprawa była krucha i nie zapewniała prawidłowego związania elementów. Stan techniczny konstrukcji oceniono jako awaryjny, stwarzający ryzyko awarii budowlanej. Wykonawca kwestionował jednak istnienie wad i odmówił ich usunięcia.

Kontynuowanie inwestycji wymagało rozebrania wadliwych ścian i wymurowania ich na nowo. Po wykonaniu tych prac pierwotny stan konstrukcji przestałby istnieć, a jego późniejsze zbadanie przez biegłego byłoby niemożliwe. Dlatego jeszcze przed wniesieniem pozwu wystąpiliśmy o zabezpieczenie dowodu poprzez:

„zabezpieczenie w trybie art. 310 Kodeksu postępowania cywilnego, dowodu z postaci oględzin biegłego z dziedziny budownictwa ścian nośnych w części mieszkalnej i garażowej budynku dwulokalowego, zlokalizowanego w (…), przy ul. (…) na działce (…), oraz sporządzenie protokołu z tych oględzin w celu ustalenia istniejącego stanu technicznego ścian nośnych”

Jakie powinny być załączniki do wniosku o zabezpieczenie dowodu?

Wnioskodawca powinien dołączyć przede wszystkim dokumenty, które uprawdopodobniają istnienie wad oraz potrzebę pilnego przeprowadzenia dowodu. Mogą to być w szczególności:

• korespondencja z wykonawcą, w tym wezwania do usunięcia wad wraz z potwierdzeniami ich nadania i odbioru oraz odpowiedzi wykonawcy,
• dokumentacja fotograficzna przedstawiająca stwierdzone nieprawidłowości,
• nagrania pokazujące sposób wykonania robót,
• prywatna opinia techniczna lub ekspertyza, jeżeli została sporządzona,
• umowa z wykonawcą, projekt budowlany, specyfikacja techniczna oraz dokumentacja dotycząca zastosowanych materiałów,
• protokoły odbioru, notatki z oględzin oraz inne dokumenty opisujące rodzaj i zakres ujawnionych wad.

Ile kosztuje zabezpieczenie dowodu?

Zgodnie z art. 23 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych od wniosku o zabezpieczenie dowodu pobiera się opłatę stałą w kwocie 100 zł. Oczywiście, w sytuacjach wymagających sporządzenia oględzin przez biegłego mogą pojawić się wydatki związane z jego wynagrodzeniem i czynnościami oraz obowiązek uiszczenia zaliczki.

Co dzieje się po złożeniu wniosku o zabezpieczenie dowodu?

W praktyce po złożeniu wniosku o zabezpieczenie dowodu sąd zobowiązany jest do tego, aby bezzwłocznie go rozpoznać. Rozpoznanie wniosku powinno zostać przeprowadzone po stosownym powiadomieniu przeciwnika procesowego (tj. drugiej strony) o terminie posiedzenia sądowego w celu umożliwienia zajęcia stanowiska. Odstąpienie od opisanej procedury możliwe jest jedynie w ściśle określonych przypadkach zależnych od charakteru sprawy (wypadek niecierpiący zwłoki) lub od braku możliwości wezwania przeciwnika. Jednocześnie nie zachodzi wówczas potrzeba ustanowienia kuratora dla przeciwnika.

Przez wypadek niecierpiący zwłoki należy rozumieć nagłe sytuacje, które wymagają natychmiastowego działania, np. potrzeby dokonania oględzin walącego się budynku. Oczywiste wydaje się, że w tego typu przypadkach oczekiwanie na stanowisko przeciwnika mogłoby sprawić, że wniosek o zabezpieczenie dowodu stałby się w praktyce bezprzedmiotowy.

Następnie sąd wzywa zainteresowanych na termin wyznaczony do przeprowadzenia dowodu, choć w wypadkach niecierpiących zwłoki przeprowadzenie dowodu może być rozpoczęte nawet przed formalnym doręczeniem wezwania przeciwnikowi. Ponownie, kluczowy może być bowiem czas przeprowadzenia czynności.

Poza zainteresowanymi na posiedzenie mogą zostać wezwani także świadkowie czy biegły.

Jak wykorzystać zabezpieczony dowód w późniejszym procesie?

Dowód zabezpieczony przed procesem może zostać wykorzystany w późniejszym postępowaniu, ale strona powinna zgłosić odpowiedni wniosek dowodowy. Sąd rozpoznający sprawę ocenia taki dowód na zasadach ogólnych, w tym zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów.

Jeżeli na dalszym etapie postępowania strona wniesie o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego, biegły może wykorzystać protokół oględzin, dokumentację fotograficzną, nagrania oraz inne materiały zgromadzone w ramach zabezpieczenia dowodu przez osobę, która dokonała oględzin. Może mieć to szczególne znaczenie w sytuacji, gdy przed sporządzeniem opinii stan nieruchomości uległ zmianie, na przykład wskutek usunięcia wad budowlanych, wykonania dalszych robót, które usunęły wady albo rozbiórki wadliwych elementów. Opinia biegłego powinna wówczas uwzględniać wyniki wcześniejszych oględzin, ale także pozostały materiał dowodowy zgromadzony w sprawie.

Czy można zabezpieczyć dowód, żeby sprawdzić, czy warto pozwać?

Należy jednak podkreślić, że zabezpieczenie dowodu nie może być wykorzystywane jako instrument weryfikacji szans procesowych przyszłego powoda. Celem tej instytucji jest utrwalenie dowodu, którego późniejsze przeprowadzenie mogłoby stać się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione, a nie umożliwienie stronie sprawdzenia, czy przysługuje jej roszczenie i czy w zasadzie warto (czy też nie) wytoczyć powództwo. W doktrynie wskazuje się wprost, że „instytucja zabezpieczenia dowodów nie może służyć temu, żeby przyszły powód miał w ten sposób upewnić się co do szans przyszłego procesu” (A. Marciniak red., Kodeks postępowania cywilnego. Tom II. Komentarz do art. 205¹–424¹², wyd. 1, 2019).

Łatwo wyobrazić sobie sytuację, w której inwestor zlecił wykonanie prac budowlanych, a następnie, nie mając pewności, czy zostały one wykonane prawidłowo, składa wniosek o zabezpieczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu budownictwa w celu ustalenia ewentualnych wad nieruchomości oraz kosztów ich usunięcia.

W takiej sytuacji powód mógłby próbować „wysondować”, czy wady uzasadniają roszczenie odszkodowawcze i jaka może być potencjalnie jego wysokość. Jeżeli jednak nie zachodzi potrzeba pilnego zabezpieczenia dowodu ani ryzyko utraty możliwości jego późniejszego przeprowadzenia, taki wniosek może zostać uznany za wykraczający poza cel art. 310 KPC. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie.

Praktyczny przykład z orzecznictwa:

„Wniosek ten [o zabezpieczenie] wykraczał poza ramy instytucji przewidzianej w przepisie art. 310 k.p.c. Powódka oczekując ustalenia okoliczności faktycznych, których przytoczenie było jej obowiązkiem procesowym wyraźnie zmierzała do uzyskania informacji o zakresie przysługującej jej roszczeń i ich wartości” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 11 grudnia 2018 r., sygn. akt I AGa 178/18).

Zabezpieczenie dowodu a zabezpieczenie roszczenia – jaka jest różnica?

Na koniec należy również zwrócić uwagę, że (choć nazwy są podobne) zabezpieczenie dowodu nie jest zabezpieczeniem roszczenia. Są to dwie odrębne instytucje przewidziane przez przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, które realizują inne cele procesowe.

Zabezpieczenie dowodu opisane w niniejszym artykule służy jedynie utrwaleniu materiału dowodowego w sytuacji, gdy istnieje zagrożenie, że przeprowadzenie dowodu w przyszłości stanie się niemożliwe albo nadmiernie utrudnione. W sprawach dotyczących nieruchomości może polegać przede wszystkim na przeprowadzeniu oględzin oraz sporządzeniu opinii przez biegłego jeszcze przed wszczęciem procesu.

Natomiast zabezpieczenie roszczenia ma zapewnić, aby przyszłe orzeczenie mogło zostać skutecznie wykonane albo aby sytuacja prawna strony została tymczasowo uregulowana na czas postępowania. Może ono polegać w szczególności na zajęciu rachunku bankowego przez komornika, ustanowieniu hipoteki przymusowej na nieruchomości, zakazie zbywania nieruchomości lub nakazaniu albo zakazaniu określonych działań.

Czy zabezpieczenie dowodu przerywa bieg przedawnienia?

Nie. Złożenie wniosku o zabezpieczenie dowodu nie przerywa biegu terminu przedawnienia. Wniosek taki nie jest czynnością podejmowaną bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia w rozumieniu przepisów o przedawnieniu. Dlatego nawet po złożeniu wniosku o zabezpieczenie dowodu należy kontrolować terminy przedawnienia roszczeń.

Zabezpieczenie dowodu – podsumowanie

W przypadku sporów dotyczących nieruchomości, z uwagi na długotrwałość procesów sądowych, zabezpieczenie dowodu z opinii biegłego albo oględzin nieruchomości może być mechanizmem ograniczającym ryzyko utraty możliwości przeprowadzenia dowodu w przyszłości.

Istotne jest jednak, aby instytucja zabezpieczenia dowodu nie była wykorzystywana przez przyszłego powoda wyłącznie do oceny zasadności roszczenia przed wniesieniem pozwu. Ważne jest również, aby dowód został przeprowadzony w taki sposób, aby biegły stwierdził istniejący stan faktyczny, a nie dokonywał pełnej oceny sporu wymagającej wiadomości specjalnych na etapie poprzedzającym proces.

Zabezpieczenie dowodu może być korzystne zarówno dla przyszłego powoda, jak i dla przyszłego pozwanego. Jeżeli istnieje ryzyko, że spór trafi do sądu, warto przeanalizować, czy zabezpieczenie dowodu w trybie art. 310 KPC jest dopuszczalne, jakie dowody powinny zostać zabezpieczone oraz w jaki sposób należy prawidłowo sformułować wniosek do sądu.