Zabezpieczenie dowodu z opinii (oględzin) biegłego przed wszczęciem postępowania sądowego

Czym jest zabezpieczenie dowodu przed wszczęciem postępowania sądowego?

Zgodnie z art. 310 KPC, sąd może zabezpieczyć dowód, gdy zachodzi obawa, że jego przeprowadzenie stanie się niewykonalne lub zbyt utrudnione, albo gdy z innych przyczyn zachodzi potrzeba stwierdzenia istniejącego stanu rzeczy.

Zabezpieczenie dowodu przed procesem ma zatem na celu zachowanie dowodu jeszcze przed wniesieniem pozwu, ewentualnie rzadziej – już w toku postępowania sądowego. Celem tej instytucji jest utrwalenie określonego stanu faktycznego w taki sposób, aby możliwe było późniejsze wykorzystanie zabezpieczonego dowodu w postępowaniu sądowym.

Art. 310 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala na zabezpieczenie różnych środków dowodowych. W praktyce najczęściej zabezpieczeniu podlegają:

1. dowody z zeznań świadków, w szczególności gdy świadek nie przebywa na stałe w Polsce albo jego stan zdrowia wskazuje, że późniejsze przesłuchanie może być niemożliwe lub znacznie utrudnione,
2. dowody z oględzin albo opinii biegłego sądowego, szczególnie w sprawach dotyczących nieruchomości, robót budowlanych, wad budynku, wad lokalu albo stanu technicznego obiektu.

W dalszej części artykułu skupiamy się przede wszystkim na zabezpieczeniu dowodu z opinii biegłego oraz oględzin nieruchomości przez biegłego sądowego.

Kiedy można zabezpieczyć dowód z opinii biegłego przed wszczęciem procesu sądowego?

Zabezpieczenie dowodu z opinii biegłego przed wszczęciem postępowania cywilnego może być zasadne wtedy, gdy istnieje realna obawa, że przeprowadzenie dowodu w przyszłości będzie niemożliwe albo nadmiernie utrudnione. Co należy przez to rozumieć w praktyce?

W sprawach dotyczących nieruchomości i robót budowlanych może to dotyczyć między innymi sytuacji, w których stan budynku, lokalu albo wykonanych prac może ulec zmianie jeszcze przed wszczęciem procesu lub w jego toku.

W doktrynie wskazuje się, że w sprawach dotyczących nieruchomości zabezpieczenie dowodu z opinii biegłego w trybie art. 310 KPC może dotyczyć przykładowo budynku, którego stan grozi zawaleniem, albo innej nietrwałej konstrukcji. W takim przypadku postępowanie o zabezpieczenie dowodu może mieć charakter czynności niecierpiącej zwłoki.

Innym przykładem może być sytuacja, w której inwestor prowadził prace budowlane w lokalu będącym przedmiotem najmu, ale prace te zostały wykonane wadliwie, a lokal nie może być bezpiecznie używany przez klientów. W takim przypadku konieczne może być szybkie przeprowadzenie kolejnych prac naprawczych, aby wyeliminować ryzyko dla zdrowia lub życia osób korzystających z lokalu. Jeżeli jednak naprawa wad spowoduje zmianę stanu lokalu, późniejsze ustalenie zakresu pierwotnych nieprawidłowości może być znacznie utrudnione. W takiej sytuacji złożenie wniosku o zabezpieczenie dowodu z oględzin nieruchomości albo opinii biegłego może być zasadne.

Zabezpieczenie dowodu z opinii biegłego a ocena szans powodzenia powództwa

Należy jednak podkreślić, że zabezpieczenie dowodu nie może być wykorzystywane jako instrument weryfikacji szans procesowych przyszłego powoda. Celem tej instytucji jest utrwalenie dowodu, którego późniejsze przeprowadzenie mogłoby stać się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione, a nie umożliwienie stronie sprawdzenia, czy przysługuje jej roszczenie i czy w zasadzie warto (czy też nie) wytoczyć powództwo. W doktrynie wskazuje się wprost, że „instytucja zabezpieczenia dowodów nie może służyć temu, żeby przyszły powód miał w ten sposób upewnić się co do szans przyszłego procesu” (A. Marciniak red., Kodeks postępowania cywilnego. Tom II. Komentarz do art. 205¹–424¹², wyd. 1, 2019).

Zabezpieczenie dowodu nie może więc zostać wykorzystane jako narzędzie do wstępnej oceny szans wygrania procesu przed złożeniem pozwu. Celem tej instytucji nie jest uzyskanie prywatnej „prognozy procesowej” od biegłego sądowego, lecz zabezpieczenie dowodu, którego późniejsze przeprowadzenie może stać się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione.

Łatwo wyobrazić sobie sytuację, w której inwestor zlecił wykonanie prac budowlanych, a następnie, nie mając pewności, czy zostały one wykonane prawidłowo, składa wniosek o zabezpieczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu budownictwa w celu ustalenia ewentualnych wad nieruchomości oraz kosztów ich usunięcia.

W takiej sytuacji powód mógłby próbować „wysondować”, czy wady uzasadniają roszczenie odszkodowawcze i jaka może być potencjalnie jego wysokość. Jeżeli jednak nie zachodzi potrzeba pilnego zabezpieczenia dowodu ani ryzyko utraty możliwości jego późniejszego przeprowadzenia, taki wniosek może zostać uznany za wykraczający poza cel art. 310 KPC. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie.

Praktyczny przykład z orzecznictwa:

„Wniosek ten [o zabezpieczenie] wykraczał poza ramy instytucji przewidzianej w przepisie art. 310 k.p.c. Powódka oczekując ustalenia okoliczności faktycznych, których przytoczenie było jej obowiązkiem procesowym wyraźnie zmierzała do uzyskania informacji o zakresie przysługującej jej roszczeń i ich wartości” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 11 grudnia 2018 r., sygn. akt I AGa 178/18).

Zabezpieczenie dowodu z opinii biegłego czy zabezpieczenie dowodu z oględzin nieruchomości?

W sprawach budowlanych i nieruchomościowych istotne jest odróżnienie zabezpieczenia dowodu z opinii biegłego od zabezpieczenia dowodu z oględzin nieruchomości.

W wielu sprawach dotyczących nieruchomości właściwym rozwiązaniem może być przede wszystkim zabezpieczenie dowodu z oględzin nieruchomości. W takim przypadku zadaniem biegłego powinno być przede wszystkim opisanie i utrwalenie istniejącego stanu faktycznego, a nie dokonywanie pełnej oceny technicznej przed wszczęciem procesu.

Celem dowodu z opinii biegłego jest dostarczenie sądowi wiadomości specjalnych. Natomiast stwierdzenie istniejącego stanu faktycznego następuje zasadniczo za pomocą oględzin. Oględziny nieruchomości przez biegłego sądowego służą więc utrwaleniu aktualnego stanu nieruchomości, lokalu, budynku albo wykonanych robót budowlanych. Z przebiegu oględzin sporządza się protokół, który powinien zawierać opis przedmiotu oględzin, wyjaśnienia stron, a w razie potrzeby również plan, szkic sytuacyjny, zdjęcia albo nagranie obrazu i dźwięku.

W praktyce postępowanie w przedmiocie zabezpieczenia dowodu z oględzin powinno ograniczać się do przeprowadzenia i udokumentowania stanu nieruchomości w sposób umożliwiający późniejsze wydanie opinii w toku właściwego postępowania rozpoznawczego.

Czy zabezpieczenie dowodu może zastąpić opinię biegłego w procesie?

Zabezpieczenie dowodu nie powinno zastępować opinii biegłego przeprowadzanej w toku właściwego postępowania sądowego.

Jeżeli strona składa wniosek o zabezpieczenie dowodu w celu ustalenia wad nieruchomości oraz kosztów ich usunięcia, należy pamiętać, że taki dowód nie powinien prowadzić do pełnej oceny zasadności przyszłego roszczenia. W przeciwnym razie zabezpieczenie dowodu mogłoby w praktyce niejako zastąpić opinię biegłego i pozwolić stronie na ocenę szans powodzenia procesu jeszcze przed wniesieniem pozwu.

Przykładowo, jeżeli w opinii sporządzonej w trybie art. 310 KPC biegły wskazuje, że roboty budowlane nie zostały wykonane zgodnie z przepisami Prawa budowlanego albo warunkami technicznymi wykonania i odbioru robót, można argumentować, że biegły nie ograniczył się wyłącznie do obserwacji i opisania przedmiotu dowodu, lecz dokonał oceny technicznej i prawnej.

W takiej sytuacji dowód może w rzeczywistości przybrać charakter opinii biegłego, a nie jedynie oględzin nieruchomości. Może to prowadzić do wniosku, że przeprowadzenie takiego dowodu w trybie zabezpieczenia naruszałoby cel art. 310 Kodeksu postępowania cywilnego.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, dowód z opinii biegłego ma na celu dostarczenie sądowi wiadomości specjalnych, natomiast stwierdzenie istniejącego stanu faktycznego następuje za pomocą oględzin dokonanych przez sąd, w razie potrzeby z udziałem biegłych.

Zabezpieczenie dowodu z opinii biegłego w sprawach dotyczących nieruchomości – praktyczne znaczenie

W sprawach dotyczących nieruchomości zabezpieczenie dowodu może mieć szczególne znaczenie wtedy, gdy stan lokalu, budynku albo wykonanych robót może szybko ulec zmianie.

Dotyczy to w szczególności spraw związanych z:

• wadami nieruchomości,
• wadami lokalu od dewelopera,
• wadami części wspólnych budynku,
• wadliwie wykonanymi robotami budowlanymi,
• koniecznością pilnego wykonania prac naprawczych,
• ryzykiem utraty możliwości późniejszego udokumentowania stanu technicznego nieruchomości,
• sporami między inwestorem a wykonawcą,
• sporami między najemcą a wynajmującym dotyczącymi stanu lokalu.

W takich sprawach prawidłowo przygotowany wniosek o zabezpieczenie dowodu może pozwolić na utrwalenie stanu nieruchomości przed dokonaniem zmian, napraw albo dalszych prac budowlanych.

Co powinien zawierać poprawnie sporządzony wniosek o zabezpieczenie dowodu

Wniosek o zabezpieczenie dowodu składa się w sądzie właściwym do rozpoznania sprawy, a w wypadkach niecierpiących zwłoki lub gdy postępowanie nie zostało jeszcze wszczęte, w sądzie rejonowym, w którego okręgu dowód ma być przeprowadzony. Wniosek ten powinien zawierać:

• oznaczenie wnioskodawcy i przeciwnika,
• wskazanie faktów oraz dowodów,
• przyczyny uzasadniające potrzebę zabezpieczenia dowodu. Wnioskodawca powinien zatem przede wszystkim wykazać, dlaczego przeprowadzenie dowodu w przyszłości może być niemożliwe lub zbyt utrudnione oraz dlaczego zachodzi potrzeba stwierdzenia istniejącego stanu rzeczy jeszcze przed wszczęciem postępowania.

Zgodnie z art. 23 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilny od wniosku o zabezpieczenie dowodu pobiera się opłatę stałą w kwocie 100 zł.

Zabezpieczenie dowodu – podsumowanie

W przypadku sporów dotyczących nieruchomości, z uwagi na długotrwałość procesów sądowych, zabezpieczenie dowodu z opinii biegłego albo oględzin nieruchomości może być mechanizmem ograniczającym ryzyko utraty możliwości przeprowadzenia dowodu w przyszłości.

Istotne jest jednak, aby instytucja zabezpieczenia dowodu nie była wykorzystywana przez przyszłego powoda wyłącznie do oceny zasadności roszczenia przed wniesieniem pozwu. Ważne jest również, aby dowód został przeprowadzony w taki sposób, aby biegły stwierdził istniejący stan faktyczny, a nie dokonywał pełnej oceny sporu wymagającej wiadomości specjalnych na etapie poprzedzającym proces.

Zabezpieczenie dowodu może być korzystne zarówno dla przyszłego powoda, jak i dla przyszłego pozwanego. Jeżeli istnieje ryzyko, że spór trafi do sądu, warto przeanalizować, czy zabezpieczenie dowodu w trybie art. 310 KPC jest dopuszczalne, jakie dowody powinny zostać zabezpieczone oraz w jaki sposób należy prawidłowo sformułować wniosek do sądu.