Zabezpieczenie roszczenia – wniosek, koszt, termin i przesłanki

Zabezpieczenie roszczenia pieniężnego – jakie są sposoby zabezpieczenia roszczenia?

We wniosku o udzielenie zabezpieczenia należy określić sposób zabezpieczenia, którego żąda strona. Sposób ten będzie co do zasady różnił się w zależności od tego czy strona domaga się zabezpieczenia roszczenia pieniężnego czy zabezpieczenia roszczenia niepieniężnego. Warto także pamiętać, że sąd zobowiązany jest do rozważenia interesów obu stron, co oznacza, że z jednej strony cel zabezpieczenia musi zostać realnie spełniony, z zastrzeżeniem jednak, aby nie obciążać ponad miarę drugiej strony.

Do najczęstszych sposobów zabezpieczenia roszczenia pieniężnego będą należały:

• zajęcie wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego albo innej wierzytelności lub innego prawa majątkowego,
• zajęcie ruchomości,
• obciążenie nieruchomości obowiązanego hipoteką przymusową,
• ustanowienie zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości, która nie ma urządzonej księgi wieczystej lub której księga wieczysta zaginęła lub uległa zniszczeniu.

Przykład praktyczny 1 (roszczenie pieniężne):

„Wnoszę o udzielenie zabezpieczenia roszczenia powoda przysługującego mu przeciwko pozwanemu do kwoty 100 000 zł (słownie: sto tysięcy złotych) w następujący sposób:

• poprzez zajęcie wszystkich wierzytelności pozwanego należnych od Urzędu Skarbowego,
• poprzez zajęcie wierzytelności pozwanego z rachunków bankowych prowadzonych przez (…)”

Przykład praktyczny 2 (roszczenie pieniężne):

„Wnoszę o udzielenie zabezpieczenia powództwa poprzez obciążenie hipoteką przymusową czterech nieruchomości – działek o łącznej szacunkowej wartości 190 000 zł, w tym m.in. będącej we wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej działki niezabudowanej o numerze 1/1, położonej w Olsztynie dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie, dla którego Sąd Rejonowy w Olsztynie, V Wydział Ksiąg Wieczystych, prowadzi księgę wieczystą o numerze: WA2M/0000000/2.”

Kluczowe pozostaje, aby precyzyjnie dobrać sposób zabezpieczenia do stanu faktycznego oraz aby precyzyjnie wskazać kwotę zabezpieczenia. Powinno pozwolić to na pozytywne rozstrzygnięcie wniosku przez sąd.Sąd nie może bowiem samodzielnie zastępować wnioskodawcy w określeniu sposobu i zakresu żądanego zabezpieczenia ani udzielić zabezpieczenia poza granicami złożonego wniosku. Zgodnie z art. 738 k.p.c. sąd rozpoznaje wniosek o udzielenie zabezpieczenia w jego granicach.

Zabezpieczenie roszczenia niepieniężnego – jakie są sposoby zabezpieczenia roszczenia?

Z uwagi na to, że w przypadku roszczeń niepieniężnych, kategoria potencjalnych spraw jest bardzo szeroka, ustawa przewiduje otwarty katalog środków zabezpieczenia roszczenia. Sposób zabezpieczenia musi każdorazowo zostać precyzyjnie i indywidualnie określony, tak aby spełniał interes wnioskodawcy i odpowiadał realiom konkretnej sprawy. Do najczęstszych sposobów zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych będą należały:

• wstrzy­ma­nie wy­ko­na­nia uchwa­ły wspólników,
• odebranie wspólnikowi prawa do prowadzenia spraw spółki,
• za­ka­zanie pu­bli­ka­cji okre­ślo­nych tre­ści, na­ru­sza­ją­cych do­bra oso­bi­ste upraw­nio­ne­go,
• zakazanie produkcji i dystrybucji produktu,
• zakazanie reemisji materiału przez operatora sieci kablowej,
• unormowanie praw i obowiązków stron lub uczestników postępowania na czas trwania postępowania,
• nakazanie wpisania stosownego ostrzeżenia w księdze wieczystej lub we właściwym rejestrze,
• zawieszenie postępowania egzekucyjnego lub innego postępowania zmierzającego do wykonania orzeczenia,
• wstrzy­ma­nie wy­ko­na­nia uchwa­ły wspólnoty mieszkaniowej.

Przykład praktyczny 1 (roszczenie niepieniężne):

„Wnoszę o udzielenie zabezpieczenia roszczenia o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników spółki ABC z ograniczoną odpowiedzialnością z dnia 24 stycznia 2023 r. poprzez zawieszenie postępowania rejestrowego dotyczącego wpisu zmian na podstawie tej uchwały do czasu prawomocnego zakończenia niniejszego postępowania”

Przykład praktyczny 2 (roszczenie niepieniężne):

„Wnoszę o udzielenie zabezpieczenia roszczenia poprzez ustanowienie zakazu zbywania prawa własności nieruchomości pozwanego objętych niniejszym postępowaniem, tj. samodzielnego lokalu mieszkalnego numer 1 znajdującego się przy ulicy Ogrodowej 51A w Warszawie, dla którego Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie, VII Wydział Ksiąg Wieczystych, prowadzi księgę wieczystą o numerze: WA2M/0000000/1.”

Przykład praktyczny 3 (roszczenie niepieniężne):

„Wnoszę o zabezpieczenie poprzez zakazanie pozwanym (…) wykonywania zdjęć powodowi (…) na terenie jego posesji położonej w (…) bez jego zgody”

Przykład praktyczny 4 (roszczenie niepieniężne):

„Wnoszę o udzielenie zabezpieczenie powództwa poprzez wstrzymanie wykonania uchwały nr 1/2022 właścicieli lokali nieruchomości znajdującej się przy ulicy Ogrodowej 51A w Warszawie z dnia 2 stycznia 2023 roku w sprawie powołania członka zarządu wspólnoty Jana Kowalskiego – do czasu prawomocnego zakończenia postępowania.”

Kiedy można złożyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia?

Zgodnie z przepisami, wniosek o zabezpieczenie roszczenia można złożyć zarówno przed wszczęciem sprawy, w pozwie (czyli w pierwszym piśmie procesowym wniesionym przez stronę), jak i w toku trwającego postępowania sądowego. Najczęściej jednak wniosek o zabezpieczenie składa się wraz z pozwem.

Złożenie wniosku o zabezpieczenie jeszcze na etapie przed wniesieniem pozwu może mieć istotne znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy istnieje ryzyko, że pozwany wyzbędzie się majątku. Uprawniony nie musi wówczas czekać na przygotowanie i wniesienie kompletnego pozwu. We wniosku powinien jednak zwięźle przedstawić przedmiot przyszłej sprawy, określić żądany sposób zabezpieczenia oraz uprawdopodobnić roszczenie i interes prawny w jego zabezpieczeniu. Jeżeli sąd uwzględni taki wniosek, wyznacza uprawnionemu termin na wniesienie pozwu, który nie może być dłuższy niż dwa tygodnie.

Wniosek o zabezpieczenie roszczenia – kto może wystąpić z wnioskiem o udzielenie zabezpieczenia?

Przepisy przewidują, że w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny można żądać udzielenia zabezpieczenia. W konsekwencji, udzielenie zabezpieczenia jest możliwe zarówno w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, gospodarczego, prawa pracy, prawa rodzinnego, jak również w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Jednym z warunków umożliwiającym uwzględnienie wniosku o udzielenie zabezpieczenia jest ustalenie czy sprawa ma charakter sprawy cywilnej, mając na względzie kryterium materialnoprawne lub formalnoprawne.

Osobami posiadającymi legitymację, aby złożyć wniosek o zabezpieczenie jest przede wszystkim powód i w większości spraw to właśnie powód składa wniosek. W wyjątkowych przypadkach uprawniony jest także pozwany. Legitymację do złożenia wniosku o udzielenie zabezpieczenia posiada także wnioskodawca i uczestnik postępowania nieprocesowego, tj. postępowania, przykładowo, w sprawach dotyczących prowadzenia spraw spółek, stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości, zniesienie współwłasności nieruchomości, ustanowienie służebności przesyłu, wpis do księgi wieczystej, wpis do Krajowego Rejestru Sądowego, itd.

Wniosek o zabezpieczenie może złożyć również interwenient uboczny, prokurator, organizacja pozarządowa oraz organ uprawniony do wszczynania postępowania bądź do udziału w nim, jednakże są to znacznie rzadziej występujące przypadki.

Wniosek o udzielenie zabezpieczenia – jaki jest koszt wniosku?

Niewątpliwie jedną z największych zalet złożenia wniosku o zabezpieczenie roszczenia jest jego koszt. W sytuacji bowiem, gdy wniosek o zabezpieczenie roszczenia jest składany wraz z pozwem (najczęstszy przypadek), tj. pismem rozpoczynającym postępowanie sądowe, wówczas uprawniony nie jest zobowiązany do uiszczenia opłaty. Jeżeli natomiast wniosek o zabezpieczenie roszczenia został złożony w toku postępowania (najczęściej – po złożeniu pozwu), wówczas opłata sądowa wynosi jedynie 100 zł (art. 69 ustawy z dnia 28.07.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).

Zabezpieczenie roszczeń – jaki termin ma sąd na rozpoznanie wniosku?

Zgodnie z art. 737 Kodeksu Postępowania Cywilnego, wniosek o udzielenie zabezpieczenia podlega rozpoznaniu bezzwłocznie, nie później jednak niż w terminie tygodnia od dnia jego wpływu do sądu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jeżeli ustawa przewiduje rozpoznanie wniosku na rozprawie, należy ją wyznaczyć tak, aby rozprawa mogła odbyć się w terminie miesięcznym od dnia wpływu wniosku.

Wskazany termin ma jednak charakter instrukcyjny, co oznacza, że nakazuje on dokonanie pewnych czynności procesowych w określonym czasie, ale ich przekroczenie nie wywołuje ujemnych skutków procesowych. Innymi słowy, sąd powinien rozpoznać wniosek o zabezpieczenie roszczenia w terminie 7 dni, jeżeli jednak przekroczy ten termin, nie wywołuje to skutków prawnych. Z praktyki Kancelarii wynika, że sądy jednak co do zasady rozpoznają wnioski w terminie wskazanym w przepisie, a jeśli naruszają ww. termin, to nieznacznie.

Rozpoznanie wniosku o udzielenie zabezpieczenia przeprowadzane jest, co do zasady, na posiedzeniu niejawnym, a więc bez udziału obowiązanego (tj. osoby „przeciwko” której złożyło się wniosek o udzielenie zabezpieczenia). Dopiero po udzieleniu zabezpieczenia roszczenia obowiązany jest informowany o tej okoliczności poprzez doręczenie mu odpisu postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia i od tej chwili może dokonywać czynności procesowych w postępowaniu zabezpieczającym, w szczególności wnosząc zażalenie. Z doświadczenia Kancelarii wynika, że rozpoznanie zażalenia następuje w ciągu kilku / kilkunastu tygodni od złożenia zażalenia.

Zabezpieczenie roszczeń – przesłanka uprawdopodobnienia roszczenia

Przede wszystkim, aby wniosek o zabezpieczenie był skuteczny, podmiot który z nim występuje musi uprawdopodobnić swoje roszczenie.

Co oznacza to w praktyce?

Należy przytoczyć te okoliczności, które wskazują, że roszczenie powoda (wnioskodawcy) jest prawdopodobne, tj. niebezpodstawne, a zatem bardzo możliwe jest, że sąd je uwzględni. Powód nie jest zatem zobowiązany, aby już na etapie złożenia wniosku o udzielenie zabezpieczenia udowodnił swoje żądania, lecz aby przedłożył takie dowody i twierdzenia, które uprawdopodobnią jego racje. Jak wskazuje się w orzecznictwie roszczenie jest wiarygodne, jeżeli istnieje uzasadniona podstawa do przypuszczenia, że ono istnieje i jest wymagalne. Wymóg uprawdopodobnienia roszczenia oznacza konieczność uprawdopodobnienia faktów, z których jest ono wywodzone. Nie jest dopuszczalne przyjęcie, iż roszczenie jest wiarygodne w jakimś procencie oraz zabezpieczenie go w takim stosunku (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 07.08.1997 r., sygn. akt ACz 735/97, Pr. Gosp. 1998, nr 6, s. 52).

Uprawdopodobnienie powinno zatem opierać się na przedstawieniu okoliczności i dowodów, na podstawie których, kierując się zasadami doświadczenia życiowego, a także racjonalną oceną przedstawionego stanu faktycznego, można dojść do usprawiedliwionego przekonania, że dochodzone roszczenie jest wysoce prawdopodobne.

• Przykład praktyczny: w jednej z prowadzonych przez nas spraw Sąd uznał, że powód dostatecznie uprawdopodobnił swoje roszczenie powołując się na postanowienie umowy deweloperskiej przewidujące roszczenie o zapłatę kar umownych oraz wezwanie do zapłaty skierowane do pozwanego. Sąd zabezpieczył roszczenie w całości.
  
  
• Przykład praktyczny: w innej z prowadzonych przez nas spraw Sąd orzekł, że powód uprawdopodobnił zbycie trzech z wyodrębnionych lokali powołując się na wpisy w księgach wieczystych, co potwierdziło zarzuty powoda że pozwany wyzbywa się majątku. Sąd zabezpieczył roszczenie w całości.

Zabezpieczenie roszczeń – przesłanka uprawdopodobnienia interesu prawnego

Kolejnym warunkiem, który musi spełnić podmiot występujący z wnioskiem o zabezpieczenie roszczenia jest uprawdopodobnienie interesu prawnego. Co do zasady uprawdopodobnienie interesu prawnego polega na tym, że należy uprawdopodobnić, iż brak zabezpieczenia uniemożliwi bądź znacząco utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia.

W praktyce, w przypadku roszczeń pieniężnych, w znacznej mierze sprowadza się do zaistnienia obawy, że zagrożona jest wypłacalność obowiązanego, a w szczególności w przypadku, w którym nie posiada dostatecznego majątku do zabezpieczenia roszczenia.

W praktyce, aby zwiększyć powodzenie wniosku o zabezpieczenie, do materiału dowodowego można dołączyć choćby informacje o wyzbywaniu się majątku przez pozwanego, informację o zadłużeniu, zawartych porozumieniach dotyczących spłaty zadłużenia czy inne informacje finansowe. Jeżeli powód jest reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, to właśnie na nim spoczywa w praktyce ciężar właściwego sformułowania wniosku, dobrania odpowiedniego sposobu zabezpieczenia oraz przedstawienia sądowi materiału pozwalającego na uprawdopodobnienie zarówno dochodzonego roszczenia, jak i interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia.

W orzecznictwie wskazuje się, że przyczynami zagrażającymi w poważnym stopniu osiągnięciu celów postępowania w sprawie są zła kondycja finansowa dłużnika, która przejawia się w zaprzestaniu regulowania zobowiązań, wyzbywaniu się majątku, ograniczaniu zakresu działalności, zaciąganiu pożyczek lub kredytów zabezpieczonych majątkiem i zachwianiu możliwości ich spłaty (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27.12.2012 roku, sygn. akt III APz 12/12).

W piśmiennictwie wskazuje się ponadto, że w przypadku roszczeń o świadczenia pieniężne obawa co do egzekucyjnego wykonania przyszłego orzeczenia może płynąć przede wszystkim stąd, że zagrożona jest wypłacalność obowiązanego, w szczególności, gdy nie ma on dostatecznego majątku (Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do wybranych przepisów nowelizacji 2019, red. A. Jakubecki, Warszawa 2019).

W wielu przypadkach, w odniesieniu do spółek prawa handlowego, jedną z możliwości będzie odniesienie się do sprawozdania finansowego, w którym mogą znajdować się informacje wskazujące właśnie na zagrożenie wypłacalności, przykładowo:

• brak rezerw długoterminowych i krótkoterminowych na koszty i zobowiązania,
• niski zysk netto,
• znaczne zadłużenie,
• zobowiązania z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych,
• zobowiązania z tytułu pożyczki wobec jednostek powiązanych,
• zaprzestanie prowadzenia działalności, nieprowadzenie dalszych inwestycji przez spółkę.

Przykład praktyczny: w jednej z prowadzonych przez nas spraw Sąd uznał, że sam fakt niezłożenia sprawozdań finansowych do Krajowego Rejestru Sądowego uprawdopodobnił istnienie interesu prawnego powoda. Sąd zabezpieczył roszczenie powoda w całości.

Co dzieje się w praktyce po wydaniu postanowienia o zabezpieczeniu roszczenia?

Po wydaniu przez sąd postanowienia o zabezpieczeniu roszczenia, należy możliwie szybko doprowadzić do jego wykonania w praktyce. Samo wydanie postanowienia nie powoduje bowiem automatycznego zajęcia majątku dłużnika. Jeżeli zabezpieczenie ma być wykonane w drodze egzekucji, sąd z urzędu nadaje postanowieniu klauzulę wykonalności, a następnie uprawniony może skierować je do właściwego komornika.

W przypadku najczęstszego sposobu zabezpieczenia polegającego na zajęciu wierzytelności z rachunków bankowych, w praktyce oznacza to złożenie do właściwego komornika wniosku o wykonanie zabezpieczenia. Komornik kieruje następnie do banku, w którym prowadzony jest rachunek dłużnika, zawiadomienie o zajęciu rachunku do wysokości określonej w postanowieniu.

Zajęcie staje się skuteczne z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zakazie wypłat i obejmuje co do zasady również środki, które wpłyną na rachunek już po dokonaniu zajęcia. Dłużnik nie jest przy tym wcześniej informowany o udzieleniu zabezpieczenia. Jeżeli postanowienie zostało wydane na posiedzeniu niejawnym i podlega wykonaniu przez organ egzekucyjny, sąd doręcza je zasadniczo wyłącznie uprawnionemu, natomiast dłużnik otrzymuje je od organu egzekucyjnego dopiero równocześnie z przystąpieniem do wykonania zabezpieczenia. Rozwiązanie to ma istotne znaczenie praktyczne, ponieważ ogranicza możliwość wcześniejszego „wyprowadzenia” środków z rachunku bankowego przez dłużnika.

W przypadku zajęcia rachunku na zabezpieczenie środki nie są jeszcze wypłacane powodowi. Co do zasady suma uzyskana z zajętego rachunku jest przekazywana na rachunek depozytowy i pozostaje tam do czasu dalszego rozstrzygnięcia sprawy. Zabezpieczenie ma bowiem przede wszystkim zachować majątek, z którego w przyszłości będzie można przeprowadzić skuteczną egzekucję, a nie prowadzić już na tym etapie do zaspokojenia roszczenia powoda. W praktyce środki znajdują się na rachunku depozytowym do prawomocnego zakończenia postępowania sądowego.

Oczywiście w sytuacji, gdy powód reprezentowany jest przez profesjonalnego pełnomocnika, to właśnie pełnomocnik powinien niezwłocznie po otrzymaniu wykonalnego postanowienia złożyć wniosek do komornika i doprowadzić do faktycznego umożliwienia wykonania zabezpieczenia przez komornika.

Z praktycznego punktu widzenia szybkość działania ma tutaj szczególne znaczenie, ponieważ pomiędzy uzyskaniem informacji o sytuacji finansowej dłużnika a faktycznym zajęciem jego rachunków stan jego majątku może się bowiem zmienić.

Komentarz Verdict Partners

Naszym zdaniem w każdej sytuacji, gdy podejrzewamy, że dłużnik jest w trudnej sytuacji finansowej lub będzie starał się udaremnić zaspokojenie roszczenia, warto rozważyć wystąpienie do sądu z wnioskiem o udzielenie zabezpieczenia. W praktyce wniosek składany jest przeważnie wraz z pozwem, natomiast należy pamiętać, że można go także złożyć na późniejszym etapie postępowania. Niewątpliwą zaletą opisanego mechanizmu prawnego jest „zamrożenie” środków na rachunku bankowym komornika na czas postępowania sądowego, bez dostępu przez obowiązanego. W wielu prowadzonych przez nas sprawach, zabezpieczenie roszczenia pieniężnego okazało się niezwykle skuteczną metodą na odzyskanie środków przez klientów Kancelarii.