Blokada rachunku bankowego przez prokuratora – podstawy prawne, zażalenie i odszkodowanie

Blokada rachunku bankowego – co oznacza w praktyce?

Blokada rachunku polega na czasowym uniemożliwieniu dysponowania całością albo częścią środków zgromadzonych na rachunku. Nie jest ona tym samym co zajęcie egzekucyjne przez komornika. W przypadku blokady środki nie są przekazywane wierzycielowi ani organowi prowadzącemu egzekucję, lecz pozostają na rachunku, przy czym ich posiadacz nie może nimi swobodnie dysponować.

Zakres blokady powinien wynikać z dokumentu stanowiącego jej podstawę. W zależności od zastosowanego trybu może nim być:

• decyzja banku o czasowym zablokowaniu określonej kwoty,
• żądanie Generalnego Inspektora Informacji Finansowej,
• żądanie Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego lub jego zastępcy,
• postanowienie prokuratora,
• postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym,
• postanowienie w przedmiocie dowodów rzeczowych.

W praktyce istotne jest zatem ustalenie nie tylko tego, że rachunek został zablokowany, lecz także kto zastosował blokadę, na jakiej podstawie prawnej, w jakiej wysokości i na jaki okres.

Podstawy prawne blokady rachunku bankowego

Blokada rachunku bankowego nie została uregulowana w jednym polskim akcie prawnym. W sprawach związanych z podejrzeniem popełnienia przestępstwa zasadnicze znaczenie mają:

1. art. 106a ustawy – Prawo bankowe,
2. art. 16 ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych,
3. art. 86 i 87 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu,
4. art. 39 i 40 ustawy o nadzorze nad rynkiem kapitałowym.

Blokada rachunku na podstawie Prawa bankowego

Jedną z najczęściej stosowanych podstaw blokady w przypadku cudzoziemców jest art. 106a Prawa bankowego.

Zgodnie z przepisem, jeżeli bank poweźmie uzasadnione podejrzenie, że środki zgromadzone na rachunku w całości albo w części pochodzą z przestępstwa skarbowego lub innego przestępstwa albo mają z nim związek, może samodzielnie zablokować środki na rachunku.

W tym trybie nie chodzi o przestępstwo prania pieniędzy ani finansowania terroryzmu. Te przestępstwa objęte są przede wszystkim procedurą przewidzianą w ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Bank może zablokować wyłącznie środki, których dotyczy uzasadnione podejrzenie. Jeżeli przykładowo na rachunku znajduje się 100 000 zł, a podejrzenie dotyczy transakcji na kwotę 20 000 zł, blokada całej kwoty 100 000 zł wymagałaby odrębnego i konkretnego uzasadnienia. Samo wystąpienie podejrzanej transakcji na niższą kwotę nie powinno automatycznie prowadzić do zablokowania wszystkich środków znajdujących się na rachunku.

Jak długo bank może samodzielnie blokować rachunek?

Blokada zastosowana samodzielnie przez bank może trwać maksymalnie 72 godziny. Po jej dokonaniu bank powinien niezwłocznie zawiadomić prokuratora.

W terminie 72 godzin prokurator podejmuje decyzję o wszczęciu albo odmowie wszczęcia postępowania. Jeżeli postępowanie zostanie wszczęte, prokurator może wydać postanowienie o dalszym wstrzymaniu transakcji lub blokadzie środków na rachunku na okres nie dłuższy niż 6 miesięcy od otrzymania zawiadomienia banku.

Prokurator może również zastosować blokadę bez wcześniejszej blokady bankowej, jeżeli zachodzą przesłanki określone w art. 106a ust. 3a Prawa bankowego.

Czy blokada może zostać przedłużona?

Tak. Prokurator może przedłużyć blokadę na dalszy czas oznaczony, nie dłuższy niż kolejne 6 miesięcy.

W praktyce blokada stosowana na podstawie Prawa bankowego może zatem trwać do 12 miesięcy. Przed upływem tego okresu prokurator może jednak wydać postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym albo postanowienie w przedmiocie dowodów rzeczowych. W takim przypadku dalsze ograniczenie możliwości dysponowania środkami opiera się już na innej podstawie procesowej i może trwać dłużej niż rok.

Blokada rachunku na podstawie przepisów AML

Odrębny tryb stosuje się w przypadku podejrzenia, że transakcja albo określone wartości majątkowe mogą mieć związek z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu.

Bank oraz inne instytucje obowiązane powinny wówczas zawiadomić Generalnego Inspektora Informacji Finansowej, czyli GIIF.

Blokada rachunku – pierwsze 24 godziny

Po otrzymaniu zawiadomienia GIIF potwierdza jego przyjęcie. Od momentu potwierdzenia instytucja obowiązana nie przeprowadza wskazanej transakcji ani innych transakcji obciążających rachunek przez okres nie dłuższy niż 24 godziny, chyba że wcześniej otrzyma żądanie blokady albo informację o zwolnieniu z tego obowiązku.

Nie jest zatem prawidłowe twierdzenie, że bank jedynie zawiadamia GIIF i do czasu wydania formalnego żądania nie podejmuje żadnych działań. Już po potwierdzeniu przyjęcia zawiadomienia powstaje czasowy ustawowy obowiązek nieprzeprowadzania transakcji.

Blokada rachunku przez GIIF do 96 godzin

Jeżeli GIIF uzna, że transakcja może mieć związek z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu, może przekazać instytucji obowiązanej żądanie wstrzymania transakcji albo blokady rachunku.

Blokada może trwać nie dłużej niż 96 godzin. GIIF określa przy tym wartości majątkowe objęte żądaniem.

GIIF może również zastosować blokadę z własnej inicjatywy, a nie tylko w następstwie zawiadomienia otrzymanego od banku lub innej instytucji obowiązanej.

Do terminów 24 i 96 godzin określonych w ustawie AML nie wlicza się sobót ani dni ustawowo wolnych od pracy. W praktyce blokada może więc obejmować okres dłuższy niż odpowiednio jedna lub cztery doby kalendarzowe.

Blokada rachunku przez prokuratora

Po otrzymaniu zawiadomienia od GIIF prokurator może wydać postanowienie o wstrzymaniu transakcji albo blokadzie rachunku na czas oznaczony, nie dłuższy niż 6 miesięcy.

Postanowienie może zostać wydane również bez wcześniejszego zawiadomienia GIIF.

Prokurator może następnie przedłużyć blokadę na dalszy czas oznaczony, nie dłuższy niż kolejne 6 miesięcy. Jeżeli przed upływem okresu blokady nie zostanie wydane postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym albo postanowienie w przedmiocie dowodów rzeczowych, blokada upada.

Blokada rachunku a dowody rzeczowe

Przez wiele lat poważne wątpliwości wywoływała możliwość uznawania środków zgromadzonych na rachunku bankowym za dowód rzeczowy.

W uchwałach z 2021 r., w tym w uchwale z 13 października 2021 r., sygn. akt I KZP 1/21, Sąd Najwyższy wskazywał, że środki zapisane na rachunku nie mają materialnej postaci rzeczy i nie mogą być traktowane jak klasyczny dowód rzeczowy. Sąd podkreślił także gwarancyjny charakter terminów blokady oraz poważną dolegliwość tego środka.

Aktualny stan prawny jest jednak inny. Art. 236b Kodeksu postępowania karnego stanowi obecnie wprost, że rzeczą lub przedmiotem w rozumieniu przepisów o zatrzymaniu rzeczy i dowodach rzeczowych są również środki na rachunku. Postanowienie w przedmiocie dowodów rzeczowych może zatem dotyczyć środków znajdujących się na rachunku, jeżeli zostały zatrzymane jako dowód w sprawie.

Uchwały Sądu Najwyższego z 2021 r. nie mogą więc obecnie stanowić podstawy do kategorycznego twierdzenia, że środki na rachunku nigdy nie mogą zostać uznane za dowód rzeczowy.

Nadal aktualne pozostają natomiast argumenty dotyczące:

• wyjątkowego charakteru blokady,
• konieczności ścisłego interpretowania jej podstaw,
• obowiązku ograniczania ingerencji w prawo własności do niezbędnego minimum,
• konieczności konkretyzacji środków mających związek z przestępstwem,
• zakazu automatycznego przedłużania blokady bez analizy aktualnych podstaw jej stosowania.

Co zrobić po zablokowaniu rachunku?

Po uzyskaniu informacji o blokadzie należy w pierwszej kolejności ustalić:

1. który organ zastosował blokadę?
2. jaka jest podstawa prawna blokady?
3. czy blokada wynika z decyzji banku, żądania GIIF lub KNF, czy z postanowienia prokuratora?
4. jaka kwota została objęta blokadą?
5. kiedy rozpoczął się okres blokady?
6. czy wydano już postanowienie o przedłużeniu blokady, zabezpieczeniu majątkowym albo dowodach rzeczowych?
7. jaka jest sygnatura postępowania?

Bank może nie być uprawniony do przekazania klientowi pełnych informacji o powodach blokady. Powinien jednak co najmniej wskazać, czy blokada została zastosowana na żądanie określonego organu, o ile przekazania tej informacji nie wyłączają szczególne przepisy lub odroczenie ogłoszenia postanowienia.

Po ustaleniu sygnatury sprawy należy podjąć próbę uzyskania odpisu postanowienia oraz dostępu do materiałów niezbędnych do zakwestionowania blokady.

Zażalenie na postanowienie o blokadzie rachunku bankowego

Zażalenie wnosi się za pośrednictwem prokuratora, który wydał zaskarżone postanowienie. Prokurator może uwzględnić zażalenie we własnym zakresie, jednak jeżeli tego nie zrobi, przekazuje je wraz z aktami do właściwego sądu.

Termin na wniesienie zażalenia wynosi 7 dni:

• od dnia ogłoszenia postanowienia;
• jeżeli ustawa nakazuje jego doręczenie – od dnia doręczenia.

Nie w każdym przypadku termin należy więc liczyć po prostu od dnia, w którym posiadacz rachunku dowiedział się o blokadzie. Znaczenie ma sposób ogłoszenia lub doręczenia konkretnego postanowienia.

Termin 7 dni ma charakter zawity. Jego upływ co do zasady powoduje bezskuteczność później wniesionego zażalenia, chyba że zachodzą podstawy do przywrócenia terminu przewidziane w Kodeksie postępowania karnego.

Jeżeli zebranie wszystkich dokumentów lub wykonanie tłumaczeń nie jest możliwe w ciągu 7 dni, nie należy z tego powodu zwlekać ze złożeniem zażalenia. Bezpieczniejszym rozwiązaniem jest wniesienie środka zaskarżenia w terminie i dalsze uzupełnianie argumentacji oraz materiału dowodowego przed jego rozpoznaniem przez sąd.

Jakie argumenty można podnieść w zażaleniu?

Treść zażalenia zawsze powinna zostać dostosowana do konkretnego postanowienia i stanu faktycznego. Nie istnieje jeden uniwersalny zarzut, który byłby skuteczny w każdej sprawie. W praktyce należy rozważyć w szczególności następujące argumenty.

Brak wykazania związku środków z konkretnym przestępstwem

Samo ogólne powołanie się na podejrzenie popełnienia przestępstwa nie powinno wystarczać do zablokowania rachunku.

Prokurator powinien wskazać, dlaczego konkretne środki lub transakcje mają związek z określonym czynem. Uzasadnienie odwołujące się wyłącznie do „rozwojowego charakteru sprawy”, wysokich obrotów albo przelewów zagranicznych może być niewystarczające, jeżeli nie wyjaśnia, na czym ma polegać przestępczy charakter środków.

Zablokowanie kwoty wyższej niż kwota objęta podejrzeniem

Blokada powinna być ograniczona do kwoty, której dotyczy uzasadnione podejrzenie.

Jeżeli podejrzenie dotyczy pojedynczej transakcji albo wyodrębnionej części środków, zablokowanie całego rachunku może naruszać zasadę proporcjonalności, chyba że organ wykaże, że również pozostałe środki pochodzą z przestępstwa lub mają z nim związek.

Brak indywidualnego uzasadnienia

Postanowienie nie powinno ograniczać się do powtórzenia treści przepisu.

Organ powinien przedstawić konkretne okoliczności dotyczące danego rachunku, jego posiadacza, przeprowadzonych transakcji oraz celu dalszego utrzymywania blokady.

Szczególnie istotne jest zweryfikowanie, czy uzasadnienie postanowienia nie ma charakteru szablonowego i czy rzeczywiście odnosi się do działalności prowadzonej przez posiadacza rachunku.

Naruszenie zasady proporcjonalności

Blokada powinna być konieczna do osiągnięcia konkretnego celu postępowania i nie może powodować dolegliwości większej niż niezbędna.

W zażaleniu warto wskazać między innymi:

• wpływ blokady na płynność przedsiębiorstwa;
• ryzyko niewypłacenia wynagrodzeń;
• możliwość powstania zaległości podatkowych;
• ryzyko rozwiązania umów przez kontrahentów;
• brak możliwości regulowania podstawowych kosztów działalności;
• istnienie mniej dolegliwych sposobów zabezpieczenia interesu postępowania.

Sama dotkliwość blokady nie prowadzi automatycznie do jej uchylenia. Może jednak przemawiać za ograniczeniem jej kwoty, skróceniem okresu albo zastosowaniem innego środka.

Legalne źródło pochodzenia środków

Do zażalenia warto dołączyć dokumenty wyjaśniające gospodarcze i prawne podstawy transakcji, takie jak:

• umowy,
• faktury,
• zamówienia,
• dokumenty transportowe,
• potwierdzenia wykonania usług,
• dokumentację księgową,
• deklaracje podatkowe,
• wyciągi z innych rachunków,
• dokumenty potwierdzające pochodzenie kapitału,
• korespondencję z kontrahentami,
• wyjaśnienia dotyczące struktury transakcji i przepływów finansowych.

Dokumentacja powinna zostać przedstawiona w sposób możliwie uporządkowany i zrozumiały. W sprawach obejmujących dużą liczbę transakcji przydatne może być przygotowanie tabeli przedstawiającej daty, kwoty, strony, podstawy płatności oraz odpowiadające im dokumenty.

Upływ czasu i brak postępów w postępowaniu

Każde przedłużenie blokady powinno opierać się na aktualnych okolicznościach.

Nie powinno dochodzić do automatycznego powielania argumentów z wcześniejszego postanowienia bez wskazania:

• jakie czynności wykonano od czasu zastosowania blokady,
• jakie nowe dowody uzyskano,
• dlaczego dalsza blokada pozostaje konieczna,
• kiedy planowane jest zakończenie czynności dotyczących zablokowanych środków.

Im dłużej trwa blokada, tym większego znaczenia nabiera obowiązek szczegółowego wykazania jej dalszej konieczności.

Czy sąd wyznaczy posiedzenie w przedmiocie zażalenia na blokadę rachunku?

Zażalenie rozpoznaje sąd, co do zasady na posiedzeniu. Czas oczekiwania zależy od sądu, obszerności materiału oraz sprawności przekazania akt przez prokuratora. Do czasu rozpoznania zażalenia warto gromadzić dalsze dokumenty potwierdzające legalne pochodzenie środków i skutki gospodarcze blokady. Należy jednak pamiętać, że samo wniesienie zażalenia co do zasady nie powoduje automatycznego odblokowania rachunku.

Odszkodowanie za zablokowanie rachunku bankowego

Samo utrzymywanie blokady przez okres dłuższy niż 72 godziny nie oznacza, że posiadaczowi rachunku automatycznie przysługuje odszkodowanie.

Po upływie 72 godzin blokada może być nadal zgodnie z prawem stosowana na podstawie postanowienia prokuratora. Może następnie zostać przedłużona albo zastąpiona zabezpieczeniem majątkowym lub postanowieniem w przedmiocie dowodów rzeczowych.

Podstawy odpowiedzialności zależą od trybu, w którym zastosowano blokadę.

Odpowiedzialność na podstawie Prawa bankowego

Zgodnie z art. 106a ust. 10 Prawa bankowego bank nie ponosi odpowiedzialności za szkodę wynikającą z wykonania w dobrej wierze obowiązków związanych z blokadą.

Jeżeli okoliczności stanowiące podstawę blokady nie miały związku z przestępstwem lub ukrywaniem działalności przestępczej, odpowiedzialność za szkodę wynikającą z blokady może ponosić Skarb Państwa. Nie oznacza to jednak automatycznej wypłaty odszkodowania. Poszkodowany powinien wykazać powstanie szkody, jej wysokość oraz związek przyczynowy między blokadą a szkodą.

Odpowiedzialność w pozostałych przypadkach

W innych trybach podstawą roszczeń mogą być w szczególności przepisy dotyczące odpowiedzialności Skarbu Państwa za niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej.

W określonych stanach faktycznych odpowiedzialność może również ponosić bank lub inna instytucja, jeżeli wykonała blokadę niezgodnie z żądaniem organu, przekroczyła jej zakres albo zablokowała rachunki lub środki nieobjęte podstawą prawną.

Ocena odpowiedzialności wymaga zatem ustalenia:

• kto wydał decyzję o blokadzie;
• kto faktycznie wykonał blokadę;
• czy blokada była zgodna z prawem;
• czy prawidłowo określono rachunek i kwotę;
• czy instytucja wykonała żądanie zgodnie z jego treścią;
• czy posiadacz rachunku poniósł rzeczywistą szkodę.

Jaką szkodę można wykazać?

Szkoda związana z blokadą rachunku może obejmować zarówno rzeczywiste straty, jak i utracone korzyści, jeżeli ich powstanie i wysokość zostaną odpowiednio udowodnione. W zależności od okoliczności mogą to być między innymi:

• kary umowne i odsetki wynikające z braku terminowej zapłaty;
• utrata zadatku lub zaliczki;
• koszty finansowania zastępczego;
• dodatkowe koszty kredytów lub pożyczek;
• utracone zamówienia;
• utracona marża z konkretnych kontraktów;
• koszty przerwania lub ograniczenia działalności;
• koszty obsługi prawnej, księgowej albo eksperckiej pozostające w odpowiednim związku ze zdarzeniem;
• utrata kontrahentów;
• szkoda wynikająca z niewykonania umów.

Nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że blokada utrudniła działalność. Konieczne jest wykazanie i precyzyjne wskazanie, że określona szkoda była normalnym następstwem blokady, a nie innych problemów finansowych lub organizacyjnych przedsiębiorcy.

W bardziej złożonych sprawach pomocna może być prywatna opinia ekonomiczna lub księgowa pozwalająca ustalić wysokość rzeczywiście poniesionej szkody i utraconych korzyści.

Blokada rachunku przedsiębiorcy – dlaczego trzeba działać szybko?

Blokada rachunku może objąć środki niezbędne do bieżącego funkcjonowania przedsiębiorstwa. Jednocześnie termin na złożenie zażalenia wynosi zasadniczo jedynie 7 dni. W tym czasie należy podjąć następujące kroki:

• ustalić podstawę prawną i zakres blokady;
• uzyskać postanowienie prokuratora;
• przeanalizować jego uzasadnienie;
• zidentyfikować transakcje objęte podejrzeniem;
• zgromadzić dokumenty potwierdzające legalność środków;
• ustalić skutki gospodarcze blokady;
• przygotować i wnieść zażalenie.

Brak pełnej dokumentacji nie powinien prowadzić do przekroczenia terminu. Zażalenie może zostać następnie rozwinięte o dalsze argumenty i dowody.

Podsumowanie

Blokada rachunku bankowego może zostać zastosowana na kilku różnych podstawach prawnych. W zależności od trybu początkowa blokada może trwać 72 albo 96 godzin, natomiast blokada prokuratorska może obowiązywać przez 6 miesięcy i zostać przedłużona o kolejne 6 miesięcy.

Przed upływem tego okresu środki mogą zostać objęte zabezpieczeniem majątkowym albo postanowieniem w przedmiocie dowodów rzeczowych, co może prowadzić do dalszego ograniczenia możliwości dysponowania rachunkiem.

Posiadacz rachunku nie pozostaje jednak bez środków obrony. Na postanowienie prokuratora przysługuje zażalenie, które powinno zostać wniesione zasadniczo w terminie 7 dni. Kluczowe znaczenie ma wykazanie legalnego pochodzenia środków, braku ich związku z przestępstwem, nieproporcjonalności zastosowanej blokady albo niewłaściwego określenia jej zakresu.

Odszkodowanie nie przysługuje automatycznie z uwagi na sam czas trwania blokady. Jego dochodzenie wymaga ustalenia podstawy odpowiedzialności, wykazania szkody oraz związku przyczynowego między niezgodnym z prawem działaniem a poniesionymi stratami.