Wypadek mniejszej wagi przy przestępstwie podrobienia podpisu
Jak wskazano powyżej, czyn z art. 270 § 1 k.k. zagrożony jest karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Jednocześnie jednak ustawodawca w art. 270 § 2a k.k. przewidział istotnie łagodniejszą formę odpowiedzialności karnej w sytuacji, gdy działanie sprawcy stanowi tzw. wypadek mniejszej wagi. W takim wypadku sprawca podlega (jedynie) grzywnie, karze ograniczenia wolności albo karze pozbawienia wolności do 2 lat, a zatem zagrożenie karne jest stanowczo niższe niż w przypadku czynu określonego w § 1.
Dla oskarżonego zróżnicowanie w zakresie zagrożenia karą jest okolicznością zasadniczą. Jeżeli bowiem oskarżony przyznaje się do popełnienia czynu, a samo popełnienie czynu nie budzi wątpliwości, bez wątpienia dla oskarżonego korzystniejsze będzie uznanie czynu za wypadek mniejszej wagi. Z tego względu oskarżony, a w szczególności jego obrońca (jeśli oskarżony jest reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika), powinien każdorazowo, o ile pozwala na to stan faktyczny sprawy, podnosić argumentację zmierzającą do wykazania, że zarzucany czyn stanowił właśnie wypadek mniejszej wagi.
Należy bowiem pamiętać, że zgodnie z art. 167 Kodeksu postępowania karnego, oskarżony (obrońca oskarżonego) ma prawo do inicjatywy dowodowej w procesie karnym, a zatem do przedstawiania wniosków dowodowych. W sytuacji zatem, gdy po analizie stanu faktycznego sprawy oskarżony (obrońca oskarżonego) uznaje, że istnieją dowody, które mogłyby zostać przeprowadzone przez sąd, aby zwiększyć prawdopodobieństwo uznania czynu za wypadek mniejszej wagi, bezwzględnie należy to zrobić. Do przykładowych dowodów mogą należeć choćby dowody wskazujące na motywację sprawcy, tj. działanie pod wpływem silnych emocji, błędu, presji sytuacyjnej, a nie chęci osiągnięcia istotnej korzyści majątkowej.
W praktyce nie istnieje ustawowa definicja pojęcia „wypadek mniejszej wagi”, pojęcie ma charakter tak zwanej klauzuli generalnej, tj. upoważnienia sędziego do podejmowania właściwej decyzji, przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności danej sprawy. To, czy w danym stanie faktycznym wystąpił „wypadek mniejszej wagi”, każdorazowo podlega ocenie sądu na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Odnośnie do przestępstwa podrobienia dokumentu, w doktrynie wskazuje się, że „wypadek mniejszej wagi penalizowany przez treść art. 270 § 2a KK, art. 271 § 2 KK, to z reguły przypadki wystawienia przez sprawcę dokumentu o mniejszym znaczeniu w obrocie prawnym i o niewielkiej szkodliwości dla prawidłowego jego funkcjonowania” (por. teza 10 do art. 271 KK Kodeks karny, Komentarz pod red. M. Filara, Warszawa 2008, s.1012).
Analogiczny pogląd przedstawia orzecznictwo, gdzie wskazuje się, że:
„Wypadek mniejszej wagi przewidziany w przepisie art. 270 § 2a KK można przyjąć tylko w razie ustalenia, że wystawiony dokument ma mniejsze znaczenie w obrocie prawnym, okoliczność mająca znaczenie prawne jest okolicznością o niewielkim znaczeniu w takim obrocie bądź też następstwa poświadczenia nieprawdy mają niewielką szkodliwość.” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, II Wydział Karny, z dnia 9 czerwca 2016 r., sygn. akt II AKa 30/16).
„Wypadek mniejszej wagi to uprzywilejowana postać czynu o znamionach przestępstwa typu podstawowego, charakteryzująca się zmniejszonym stopniem społecznej szkodliwości ze względu na przewagę pozytywnych elementów o charakterze przedmiotowo-podmiotowym” (wyrok Sądu Okręgowego w Olsztynie, VII Wydział Karny Odwoławczy z dnia 18 grudnia 2013 r., sygn. akt VII Ka 1124/13).
Do przykładowych okoliczności wskazujących na to, że popełnione przestępstwo stanowiło wypadek mniejszej wagi, mogą należeć sytuacje, gdy:
- sfałszowany dokument ma niewielkie znaczenie w obrocie prawnym, tj. nie służy do podejmowania decyzji o istotnych konsekwencjach prawnych, finansowych lub administracyjnych,
- okoliczności sprawy wskazują, że czyn miał raczej charakter błędu lub nieostrożności po stronie oskarżonego, przykładowo połączonych z nieznajomością porządku prawnego w Polsce, a nie umyślnego, celowego działania zmierzającego do popełnienia przestępstwa,
- oskarżony nie wiedział, w jakich celach dokument zostanie użyty,
- oskarżony nie uzyskał żadnej korzyści majątkowej ze sfałszowania dokumentu,
- podrobiony dokument nie został faktycznie wykorzystany przez oskarżonego,
- nie doszło do wystąpienia rzeczywistej szkody,
- oskarżony prowadzi ustabilizowany tryb życia, pozostaje w stałym zatrudnieniu, przestrzega porządku prawnego, a zatem czyn, którego dopuścił się oskarżony, ma charakter incydentalny i istnieje małe prawdopodobieństwo, że w przyszłości popełni czyn ponownie.
Wypadek mniejszej wagi a nadzwyczajne złagodzenie kary
Wypadek mniejszej wagi z art. 270 § 2a k.k. oznacza zastosowanie odrębnego, łagodniejszego zagrożenia karą. Nie jest sam w sobie podstawą nadzwyczajnego złagodzenia kary. Ta odrębna instytucja wymaga spełnienia przesłanek ustawowych, w szczególności z art. 60 k.k.; sposób złagodzenia zależy od właściwego przepisu.
Przy ocenie wypadku mniejszej wagi znaczenie mają przede wszystkim okoliczności samego czynu i stopień jego społecznej szkodliwości. Dotychczasowy sposób życia sprawcy, zachowanie po czynie i prognoza kryminologiczna mają znaczenie zwłaszcza dla wymiaru kary i innych rozstrzygnięć; same nie przesądzają o kwalifikacji z art. 270 § 2a k.k. Nadzwyczajne złagodzenie kary należy uzasadnić odrębnie, wskazując właściwą podstawę ustawową.
Opinia biegłego sądowego w sprawie podrobienia podpisu
Opinia biegłego z zakresu badań pisma i dokumentów jest potrzebna, gdy ustalenie istotnej okoliczności wymaga wiadomości specjalnych (art. 193 KPK), np. oceny autentyczności kwestionowanego podpisu. Nie jest jednak bezwzględnym warunkiem każdego skazania lub uniewinnienia z art. 270 KK; znaczenie mają przedmiot sporu i pozostałe dowody.
W praktyce bywa jednak tak, że opinia biegłego z zakresu badania pisma ręcznego i dokumentów w sprawie o podrobienie lub przerobienie dokumentu jest wadliwa. Do najczęstszych przypadków należą sytuacje, gdy:
- opinia biegłego jest wewnętrznie niespójna, tj. występują ewidentne sprzeczności pomiędzy częścią opisową a częścią wnioskową opinii bądź pomiędzy wnioskami opinii głównej a opinią uzupełniającą,
- opinia biegłego jest niejasna, niepełna, nie zawiera odpowiedniego uzasadnienia wniosków, cechuje się błędami logicznymi, przykładowo poprzez przedstawienie wniosków płynących z opinii, bez precyzyjnego uzasadnienia, w jaki sposób biegły do nich doszedł,
- opinia biegłego została sporządzona w sposób sprzeczny z kryteriami naukowymi,
- biegły posłużył się niezweryfikowaną lub nieadekwatną metodologią badawczą,
- biegły sformułował kategoryczne wnioski, które są niekompatybilne z materiałem badawczym, a wnioski i konkluzje są jednoznaczne pomimo ograniczonego, niepełnego bądź niskiej jakości materiału porównawczego, tj. próbek pisma oskarżonego.
Należy także pamiętać, że często w praktyce, jeszcze przed sporządzeniem opinii przez biegłego, występują błędy w zakresie samego procesu porównywania dokumentów. Przykładowo, istotne, aby próbkę pisma od podejrzanego pobrał bezstronny i obcy dla strony biegły, a nie na przykład funkcjonariusz Policji, który nie jest wykwalifikowany w tego typu działaniu. Pobranie próbki pisma w praktyce polega na pisaniu tekstu dyktowanego przez biegłego, a w szczególności tekstu, który został (rzekomo) podrobiony.
W orzecznictwie oraz literaturze specjalistycznej podkreśla się, że w trakcie samego pobrania próbki należy także uwzględnić okoliczności takie jak usytuowanie piszącego, podłoże, na którym znajduje się kartka papieru, ręka używana do pisania, korzystanie bądź nie z okularów lub soczewek kontaktowych. Biegły powinien także posłużyć się materiałem bezwpływowym, czyli podpisami (próbką tekstu) złożonymi w sytuacji naturalnej, w życiu codziennym. Tego typu czynników, które mogą wpłynąć na wadliwość pobrania próbki pisma, jest oczywiście więcej.
W sytuacji, gdy zdaniem oskarżonego opinia biegłego wydaje się być wadliwa, oskarżony ma prawo zgłosić zastrzeżenia do opinii biegłego. Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania karnego, oskarżonemu przysługuje prawo do wnioskowania o:
- przedstawienie opinii uzupełniającej przez biegłego,
- przesłuchanie biegłego na rozprawie w celu wyjaśnienia wątpliwości w zakresie opinii,
- powołanie przez sąd innego biegłego (przykładowo w sytuacji, gdy nadal występują wątpliwości co do rozbieżności między opinią główną a opinią uzupełniającą),
- wyłączenie biegłego na podstawie art. 196 k.p.k., jeśli istnieją okoliczności mogące podważać jego bezstronność.
Sąd nie może zignorować takich wniosków, ponieważ wydanie wyroku opartego na wadliwej opinii biegłego może skutkować jego uchyleniem w toku apelacji. W praktyce, choć zgłoszenie tego rodzaju wniosków może wydawać się rzadkie, sądy nie pomijają ich, oczywiście pod warunkiem że zostały prawidłowo sformułowane i oparte na rzetelnej analizie, a nie stanowią jedynie bezzasadnej polemiki z prawidłową opinią biegłego. Właściwe korzystanie z tego uprawnienia stanowi istotny element ochrony oskarżonego i zapewnia prawidłowy tok postępowania dowodowego.
Praktyczny przykład z orzecznictwa:
„Organ wyrokujący w sprawie prawidłowo uznał opinię biegłego z zakresu grafologii (…) jako niepełną. Nie uwzględniała ona istotnej okoliczności dla wyniku badań pisma, mianowicie stanu nietrzeźwości pokrzywdzonego w trakcie podpisywania umowy pożyczki. Tego rodzaju stan psychofizyczny może w sposób istotny wpływać na prawidłowość pisania. Obowiązkiem Sądu I instancji było zlecenie wykonania ekspertyzy grafologicznej. (…) Z tego powodu, powołanie kolejnego eksperta w zakresie grafologii (…) w celu wykonania przez nią kolejnej opinii uwzględniając wskazaną okoliczność, było prawidłowe. (…) Sąd Rejonowy miał obowiązek samodzielnej oceny dowodów przedstawionych przez prokuratora i polecenia wykonania kolejnej ekspertyzy grafologicznej w razie uznania, że poprzednia była niepełna, w oparciu o okoliczności ujawnione na rozprawie głównej (wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu, IV Wydział Karny Odwoławczy, z dnia 2 grudnia 2015 r., sygn. akt IV Ka 1060/15)”.
Okoliczności łagodzące w sprawie o podrobienie dokumentu
Wymierzając oskarżonemu karę, Sąd powinien mieć na względzie wszystkie okoliczności łagodzące i obciążające, dlatego też celem oskarżonego (obrońcy oskarżonego) jest przedstawienie wszelkich dowodów, które akcentują okoliczności łagodzące. Zgodnie z art. 53 § 2 kodeksu karnego, wymierzając karę, sąd uwzględnia w szczególności motywację i sposób zachowania się sprawcy, zwłaszcza w razie popełnienia przestępstwa na szkodę osoby nieporadnej ze względu na wiek lub stan zdrowia, popełnienie przestępstwa wspólnie z nieletnim, rodzaj i stopień naruszenia ciążących na sprawcy obowiązków, rodzaj i rozmiar ujemnych następstw przestępstwa, właściwości i warunki osobiste sprawcy, sposób życia przed popełnieniem przestępstwa i zachowanie się po jego popełnieniu, a zwłaszcza staranie o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie w innej formie społecznemu poczuciu sprawiedliwości, a także zachowanie się pokrzywdzonego.
Do przykładowych okoliczności łagodzących mogą należeć:
- działanie sprawcy przestępstwa pod wpływem ciężkich warunków rodzinnych lub osobistych;
- działanie sprawcy przestępstwa pod wpływem silnego wzburzenia wywołanego krzywdzącym stosunkiem do niego lub do innych osób;
- działanie z pobudek zasługujących na uwzględnienie;
- prowadzenie przez sprawcę nienagannego życia przed popełnieniem przestępstwa i wyróżnianie się spełnianiem obowiązków, zwłaszcza w zakresie pracy;
- przyczynienie się lub staranie się sprawcy o przyczynienie się do usunięcia szkodliwych następstw swego czynu.
Praktyczny przykład z orzecznictwa:
„Oskarżona przedłożyła do realizacji, jako autentyczne recepty wystawione na leki psychotropowe, a jedną z recept podrobionych przy sobie posiadała czyniąc przygotowania do popełnienia przestępstwa. Za uznaniem, iż stopień społecznej szkodliwości jest znaczny przemawia to, że oskarżona winna była przywiązywać wagę do zachowania autentyczności dokumentów mających trafić do obrotu. Z pewnością oskarżona miała co najmniej świadomość tego, że posiada przy sobie podrobione dokumenty, a dwa z nich wprowadziła, jako autentyczne, do obrotu. (…) Jako okoliczności łagodzące potraktowano, pomimo młodego wieku dotychczasową niekaralność oskarżonej i prowadzenie przez nią do momentu wyrokowania ustabilizowanego trybu życia, co wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego.” (wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie, II Wydział Karny, z dnia 3 marca 2014 r., sygn. akt II K 1003/13)
Podsumowanie
Przestępstwo podrobienia podpisu na dokumencie, penalizowane w art. 270 k.k., należy do czynów, które w praktyce procesowej występują często i niosą za sobą istotne ryzyko odpowiedzialności karnej, w tym kary pozbawienia wolności. Jednocześnie nie jest to kategoria spraw pozbawiona realnych możliwości obrony oskarżonego.
Odpowiednio zaplanowana strategia procesowa może prowadzić zarówno do uniewinnienia, jak i do istotnego złagodzenia odpowiedzialności karnej oskarżonego. Istotne jednak, aby oskarżony jeszcze na etapie postępowania przygotowawczego (tj. toczącego się przed prokuratorem) korzystał z przysługujących mu praw procesowych oraz podejmował aktywne działania zmierzające do ochrony swoich interesów. W szczególności dotyczy to świadomego udziału w postępowaniu dowodowym, krytycznej analizy materiału zgromadzonego przez organy ścigania oraz, w razie potrzeby, skorzystania z pomocy profesjonalnego obrońcy.
Brak reakcji na etapie postępowania przygotowawczego lub bierna postawa w toku procesu sądowego mogą bowiem znacząco ograniczyć możliwości skutecznej obrony, nawet w sytuacji, gdy okoliczności sprawy przemawiają na korzyść oskarżonego.
Sprawdź zakres naszej pomocy: pomoc prawna w sprawach karnych.
Tak możemy pomóc w sprawie podrobienia podpisu:
Jeżeli zarzucono Ci podrobienie podpisu, użycie dokumentu z podrobionym podpisem albo udział w sporządzeniu dokumentu, którego autentyczność jest kwestionowana, możemy pomóc w przygotowaniu strategii obrony już od pierwszego etapu postępowania.
W szczególności pomagamy w:
- analizie akt sprawy i ocenie, czy zachodzą podstawy do przypisania odpowiedzialności za podrobienie podpisu,
- przygotowaniu linii obrony w sprawie o fałszerstwo dokumentu,
- ocenie znaczenia opinii biegłego z zakresu badania pisma ręcznego,
- przygotowaniu zarzutów do opinii biegłego albo wniosku o dopuszczenie opinii uzupełniającej,
- analizie, czy dokument został rzeczywiście użyty jako autentyczny i jakie ma to znaczenie dla odpowiedzialności karnej,
- reprezentacji podejrzanego albo oskarżonego podczas przesłuchania, postępowania przygotowawczego i przed sądem,
- przygotowaniu wniosków dowodowych, wyjaśnień, odpowiedzi na akt oskarżenia oraz argumentacji zmierzającej do umorzenia postępowania albo uniewinnienia.
Pomagamy osobom, którym zarzucono podrobienie podpisu lub użycie dokumentu z podrobionym podpisem. Analizujemy materiał dowodowy, weryfikujemy opinię biegłego, oceniamy ryzyka procesowe i przygotowujemy strategię obrony dostosowaną do konkretnej sprawy.
Najczęstsze pytania
Sytuacja ta nie jest jednoznacznie oceniana w orzecznictwie i doktrynie, a zatem każdorazowo powinna zostać oceniona w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego. W doktrynie oraz orzecznictwie od dawna przyjmuje się, że samo posiadanie podrobionego dokumentu nie jest przestępstwem określonym w art. 270 §1 k.k. Niemniej jednak, w określonych okolicznościach faktycznych posiadanie takiego dokumentu może zostać uznane za karalne przygotowanie do popełnienia przestępstwa, które zgodnie z art. 270 § 3: Kto czyni przygotowania do przestępstwa określonego w § 1, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
Co do zasady nie jest to możliwe. Badania graficzno-porównawcze wymagają dostępu do oryginału dokumentu, a nie jego kopii. W sprawach, w których organy ścigania nie zatrzymały oryginału dokumentu, niemożliwe będzie sporządzenie opinii biegłego w sposób pozwalający jednoznacznie stwierdzić autentyczność podpisu lub osobę, która go złożyła. Brak takich dowodów uniemożliwia dokonanie pewnych i kategorycznych ustaleń w sprawie, a w konsekwencji może prowadzić do uniewinnienia oskarżonego.
Nie każda zmiana dokumentu przez jego autora jest przerobieniem, ale autor nie ma automatycznie prawa do dowolnej zmiany każdego dokumentu. Zmiana dokumentu, którym nie może już samodzielnie rozporządzać, może stanowić przerobienie z art. 270 § 1 k.k. Znaczenie mają charakter dokumentu, uprawnienie do zmian i cel użycia go jako autentycznego.
Przedmiotem przestępstwa z art. 270 § 1 kodeksu karnego jest „dokument”. Definicja tego pojęcia została zawarta w art. 115 § 14 kodeksu karnego, zgodnie z którym dokumentem jest każdy przedmiot lub inny zapisany nośnik informacji, z którym jest związane określone prawo, albo który ze względu na zawartą w nim treść stanowi dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności mającej znaczenie prawne. W rezultacie definicja ustawowa „dokumentu” jest bardzo szeroka i obejmuje zarówno tradycyjne dokumenty pisemne, jak i nowoczesne nośniki informacji, które mogą pełnić funkcję dowodu lub potwierdzenia określonych praw lub faktów.
Nie, aby popełnić przestępstwo z art. 270 § 1 Kodeksu karnego, niezbędne jest, aby sprawca działał umyślnie, czyli celowo podrobił dokument. Jeśli osoba korzystająca z dokumentu nie miała świadomości jego podrobienia, nie można przypisać jej popełnienia tego przestępstwa.