Naruszenie dóbr osobistych – kiedy można żądać zadośćuczynienia i przeprosin?

Czym są dobra osobiste?

Dobra osobiste są ściśle związane z człowiekiem, jego indywidualnością i odrębnością. Kodeks cywilny nie zawiera definicji dóbr osobistych, lecz ogranicza się jedynie do stwierdzenia w art. 23, że dobrami osobistymi człowieka są w szczególności: zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska.

W doktrynie dobra osobiste definiuje się natomiast jako „powszechnie uznane w społeczeństwie wartości niemajątkowe związane ściśle z osobą człowieka i będące przejawami godności osoby ludzkiej, obejmujące przede wszystkim integralność fizyczną i psychiczną oraz indywidualność człowieka.” (E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 12, 2025).

Przepis posługuje się sformułowaniem „w szczególności”, wobec czego katalog dóbr osobistych ma charakter otwarty i wyróżnić można także inne dobra osobiste niż te wskazane wprost w przepisie. Powszechnie przyjmuje się, że można ponadto wymienić dobra osobiste choćby takie jak: życie, zdrowie, w tym zdrowie psychiczne, nietykalność cielesną, integralność seksualną, wolność, swobodę sumienia i wyznania, cześć, nazwisko i pseudonim, wizerunek, stan cywilny, przynależność do określonej płci, prywatność, wolność komunikowania się i tajemnicę korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość, kult pamięci o zmarłej osobie bliskiej i wiele innych.

Katalog dóbr osobistych jest zatem z całą pewnością szeroki, a wraz z rozwojem technologii, kultury i szeroko rozumianym rozwojem społecznym, można uznać, że zbiór ten ewoluuje i powstają nowe nieznane dotąd dobra osobiste.

Praktyczny przykład z orzecznictwa:

„(…) w miarę rozwoju stosunków społecznych i gospodarczych pewne dobra osobiste mogą się w nim pojawiać jako nowe, a pewne mogą zostać wyeliminowane” (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2020 r., sygn. akt V CSK 71/20.

Naruszenie dóbr osobistych – praktyczne przykłady z orzecznictwa

Z uwagi na fakt, że jak zostało wyżej wspomniane, istnieje szereg dóbr osobistych przysługujących człowiekowi (a katalog nie jest zamknięty), nie sposób wymienić wszystkich okoliczności, kiedy może potencjalnie dojść do naruszenia. Bogate orzecznictwo sądów cywilnych wskazuje jednak na wiele przykładowych, niejako „standardowych” czy „typowych” naruszeń dóbr osobistych, takich jak naruszenia:

• naruszenie dobrego imienia, godności i czci, na przykład poprzez zakwestionowanie faktu posiadania przez powoda tytułów naukowych i zarzucenie bezprawnego posługiwania się tytułami doktora i doktora habilitowanego, a także określenie powoda jako „chama” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie, I Wydział Cywilny, z dnia 3 czerwca 2020 r., sygn. akt I ACa 1315/19),

• naruszenie godności, dobrego imienia i prawa do poszanowania danych o charakterze prywatnym, stanowiących dane osobowe powoda poprzez ujawnianie w BIK (Biurze Informacji Kredytowej) nieaktualnych danych o zadłużeniu (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 29 marca 2018 r., I Wydział Cywilny, sygn. akt I ACa 2267/15),

• naruszenie prawa do prywatności oraz życia intymnego, tajemnicy korespondencji, godności, dobrego imienia poprzez publikacje za pośrednictwem sieci Internet (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, z dnia 3 czerwca 2020 r., I Wydział Cywilny, sygn. akt I ACa 26/20),

• naruszenie dobrego imienia w Internecie, godności oraz prawa do prywatności poprzez publikowanie w Internecie treści o charakterze zniesławiającym i poniżającym, zawierających określenia deprecjonujące wizerunek społeczny, w tym sformułowania „próbująca obecnie brylować na salonach”, „w najlepsze reklamuje (…)”, „Kobieta znana ze środowiska (…)”, a także wypowiedzi wartościujących odnoszących się do rzekomego „wstydu przed narodem” i „kobiety jakiego pokroju jest” (wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie, z dnia 10 stycznia 2025 r., I Wydział Cywilny, sygn. akt I C 729/20),

• naruszenie dobrego imienia i renomy w artykule opublikowanym na łamach gazety, w którym opisano bezpodstawne i niezgodne z prawdą twierdzenia dotyczące przedsiębiorcy (wyrok Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim, Wydział I Cywilny, z dnia 29 lipca 2020 r., sygn. akt I C 1408/18).

Naruszenie dóbr osobistych w internecie

W obecnych realiach społecznych i technologicznych do naruszenia dóbr osobistych dochodzi coraz częściej w sieci Internet, która sprzyja szybkiemu rozpowszechnianiu się informacji, i gdzie panuje mylne przekonanie o powszechnej anonimowości (a zatem i bezkarności) autora wypowiedzi.

Do najczęstszych przypadków należą obraźliwe, wulgarne lub poniżające komentarze, publikowane zarówno w mediach społecznościowych, na forach tematycznych czy wprost w korespondencji e-mail. W ostatnich czasach równie istotnym problemem są przeróbki zdjęć i posługiwanie się technologią deepfake, których celem jest ośmieszenie, zdeprecjonowanie lub kompromitacja danej osoby. Takie działania mogą naruszać w szczególności dobre imię, godność, wizerunek oraz prywatność, a zatem dobra osobiste.

W praktyce naruszenie dóbr osobistych w Internecie może przybrać różne formy, w szczególności obejmujące:

• komentarze na Facebooku, w tym wpisy pod postami
• wypowiedzi na forach internetowych i portalach dyskusyjnych,
• opinie publikowane w Google, często nieprawdziwe lub nacechowane emocjonalnie,
• wpisy i komentarze na LinkedIn, które z uwagi na „zawodowy” charakter platformy mogą wpływać na reputację zawodową,
• publikację przerobionych zdjęć lub materiałów wideo bez zgody.

Naruszenie dóbr osobistych – przesłanka bezprawności naruszenia

Przepis artykułu 24 Kodeksu Cywilnego wskazuje, że naruszenie dobra osobistego musi być „bezprawne”. Ochrona dóbr osobistych przysługuje zatem jedynie w sytuacji bezprawnego zagrożenia lub naruszenia dóbr osobistych. W praktyce istotne zatem, że w procesie o ochronę dóbr osobistych, z uwagi na treść przepisu, na stronie powodowej ciąży jedynie obowiązek udowodnienia faktu naruszenia jej dóbr osobistych.

Na stronie pozwanej z kolei spoczywa ciężar dowodu w udowodnieniu braku bezprawności naruszenia. Dopóki więc pozwany nie wykaże, że działał w zgodzie z obowiązującym porządkiem prawnym, dopóty naruszenie to będzie bezprawne. Bezprawne zachowanie będzie zachowaniem sprzecznym z przepisami prawa lub zasadami współżycia społecznego.

Ocena czy doszło do zaistnienia bezprawności naruszenia dóbr osobistych dokonywana jest według kryterium obiektywnego. Uznanie przez sąd czy istniały jakiekolwiek okoliczności wyłączające bezprawność (np. działanie w obronie uzasadnionego interesu) powinno być dokonywane uwzględniając wszystkie okoliczności stanu faktycznego sprawy. Sąd określa zatem między innymi jaki był ogólny standard badanej wypowiedzi, bazując na ocenie wypowiedzi przez „przeciętnego i rozsądnego odbiorcę” czy „przeciętnego obywatela”.

Warto jednak zwrócić uwagę, że w sytuacji, gdy informacje rozpowszechniane są w Internecie (np. na portalach społecznościowych), wydaje się, że osoba, która rozpowszechnia informacje posługując się tym kanałem, powinna zachować podwyższone wymogi staranności, zachowując szczególną rzetelność:

• nie powinna zatem działać „pod z góry założoną tezę”,
• lecz być odpowiedzialna za słowo,
• nie przeinaczać faktów,
• stosować krytycyzm w stosunku do prezentowanych materiałów,
• nie opierać się na źródle, którego obiektywizm lub wiarygodność budzi wątpliwości,
• umożliwiać osobie zainteresowanej ustosunkowanie się do uzyskanych informacji i prezentacja jej stanowiska.

W przypadku gdy standardy te nie zostaną dochowane, trudne może być wykazanie, że działanie nie było bezprawne, a w konsekwencji uwolnić się od odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych.

Jakie roszczenia przysługują za naruszenie dóbr osobistych?

Przepis art. 24 § 1 Kodeksu Cywilnego przewiduje dwa roszczenia, które przysługują osobie, w sytuacji zagrożenia naruszenia jej dóbr osobistych lub w sytuacji naruszenia jej dóbr osobistych.

Zgodnie z przepisem, osoba ta może żądać:

• zaniechania tego działania,
• a w razie dokonanego naruszenia – ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, a także
• zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

Naruszenie dóbr osobistych – żądanie zaniechania działania

Formułując roszczenie o ochronę dóbr osobistych, możliwe jest także nałożenie ściśle określonych ograniczeń (zakazów) o charakterze prewencyjnym. Ta forma obrony przed naruszeniami nie dotyczy zatem czynów już dokonanych, lecz do żądania podjęcia określonych działań lub zaniechań w przyszłości. Oczywiście, aby sąd wydał tego typu rozstrzygnięcie, niezbędne jest wykazanie, że istnieje realna obawa powstania naruszeń konkretnego dobra osobistego w przyszłości. Jeżeli zatem obawa ta nie jest realna, żądanie zaniechania działań naruszających dobra osobiste może nie być uzasadnione.

Praktyczny przykład z orzecznictwa:

Sąd nakazał nie tylko usunięcie urządzenia w postaci kamery nagrywającej powodów z uwagi na naruszenie prawa do prywatności, ochrony wizerunku i poczucia bezpieczeństwa, lecz również zakazał pozwanym w przyszłości umieszczania i montażu na należącej do nich nieruchomości, jakichkolwiek urządzeń rejestrujących obraz i dźwięk, bądź przedmiotów imitujących takie urządzenia (atrap), które byłyby skierowane na nieruchomość należącą do powodów. Sąd wskazał, że „Z kolei możliwość instalacji w każdym czasie prawdziwego urządzenia monitorującego i rejestrującego, stwarza zagrożenie na przyszłość naruszania dóbr osobistych powodów” (wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach, I Wydział Cywilny, z dnia 22 marca 2021 r., sygn. akt I C 406/20).

Ochrona dóbr osobistych – żądanie usunięcia skutków naruszenia

Jeżeli jednak doszło już do naruszenia dóbr osobistych, osoba poszkodowana może żądać usunięcia skutków naruszenia. Usunięcie może na przykład polegać na złożeniu odpowiedniego oświadczenia przez osobę, która dopuściła się naruszenia dóbr osobistych. W zależności od typu sprawy, oświadczenie może zostać złożone ustnie, pisemnie, w prasie, czy nawet w telewizji, tytułem przykładu:

„Przepraszam Pana Jana Kowalskiego za to, że na konferencji prasowej stowarzyszenia XYZ w dniu 1 września 2025 r. stwierdziłem, iż Pan Jan Kowalski jest powiązany z osobami ze świata przestępczego. Oświadczam, iż sformułowane przeze mnie zarzuty i sugestie były nieprawdziwe i bezpodstawne. Ubolewam, że w wyniku moich bezprawnych działań bezpodstawnie naruszyłem dobre imię Pana Jana Kowalskiego. Andrzej Nowak”.

W przypadku wystąpienia z opisywanym żądaniem, istotne między innymi, aby:

1. wskazać, gdzie (tj. w jakim medium) mają zostać opublikowane przeprosiny,
2. przez jaki okres czasu
3. doprecyzować choćby krój czcionki i odstęp między wierszami,
4. uściślić, że oświadczenie nie może zawierać jakichkolwiek zabiegów formalnych i treściowych umniejszających znaczenie, rangę i powagę oświadczenia, względnie zaznaczających dystans do jego treści lub formy.

Jakie zadośćuczynienie można uzyskać za naruszenie dóbr osobistych?

Cytowany powyżej art. 24 Kodeksu Cywilnego wskazuje, że osoba, której dobra osobiste zostały naruszone może żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Powyższe normę dopełnia art. 448 Kodeksu Cywilnego, zgodnie z którym w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny.

Istotne, że roszczenia przewidziane w przepisie mogą być dochodzone w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych, niezależnie od rodzaju naruszonego dobra osobistego. Wysokość odszkodowania ma jednak charakter oceny, a przy określaniu kwoty sądy mają znaczny zakres swobody, biorąc jednak pod uwagę takie czynniki jak między innymi:

• charakter naruszenia,
• skala naruszenia,
• wielość naruszonych dóbr,
• intensywność naruszeń i ich skutków,
• stopień nasilenia,
• czas trwania,
• intensywność ujemnych przeżyć psychicznych spowodowanych naruszeniem dóbr osobistych,
• stopień winy osoby naruszającej dobra osobiste,
• cel, który zamierzała ona osiągnąć, podejmując działanie naruszające te dobra osobiste,
• korzyść majątkowa, jaką w związku z tym działaniem uzyskała lub spodziewała się uzyskać.

Praktyczny przykład z orzecznictwa:

W jednym z orzeczeń Sądu Najwyższego, powodowie wnieśli pozew o naruszenie dóbr osobistych przeciwko popularnemu plotkarskiemu tygodnikowi z uwagi na opublikowanie informacji opisujących prywatne aspekty życia powódki. W toku postępowania powodowie rozszerzyli żądanie pozwu, wnosząc o zasądzenie na rzecz każdego z nich kwot po 250 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę w wyniku naruszenia dóbr osobistych.

Sąd uznał, że opisywane świadczenie z art. 448 Kodeksu Cywilnego powinno przynieść poszkodowanemu naruszeniem dóbr osobistych należną mu satysfakcję stosowną do doznanej krzywdy, ale z uwzględnieniem okoliczności, w jakich doszło do naruszenia dóbr osobistych. Sąd uznał, że nie spełnia należycie ani funkcji represyjnej, ani prewencyjnej, a tym samym także funkcji kompensacyjnej zadośćuczynienie pieniężne, którego wysokość jest relatywnie niska w stosunku do korzyści, jakie osiągnął albo zamierzał osiągnąć naruszyciel dóbr osobistych. Zwłaszcza wówczas, gdy poza sankcjami cywilnoprawnymi dane działanie naruszające dobra osobiste nie jest sankcjonowane innymi sankcjami prawnymi.

Ustalenie wysokości zadośćuczynienia pieniężnego w takiej wysokości, które może być niejako wcześniej wkalkulowane w ryzyko działania naruszyciela dóbr osobistych, prowadzi do podważenia zasady, że nie powinno odnosić się korzyści z własnych działań bezprawnych (wyrokSądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2020 r. (sygn. akt I CSK 565/18).

W konsekwencji, wydaje się, że skuteczne zakwestionowanie wysokości zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych będzie możliwe wyłącznie, gdy pozwany będzie w stanie wykazać brak proporcjonalności pomiędzy kwotą a wyrządzoną krzywdą.

Jakie kwoty może zasądzić sąd w przypadku naruszenia dóbr osobistych?

Tytułem przykładu, kwotami, które zostały zasądzone przez sądy w zakresie zadośćuczynienia pieniężnego za naruszenie dóbr osobistych były:

• utrata dobrego imienia, czci, godności – kwota 50 000 zł (wyrok Sądu Okręgowego w Gdańsku, I Wydział Cywilny, z dnia 16 czerwca 2020 r., sygn. akt I C 267/18),
• utrata bliskiej relacji pomiędzy zmarłym, a osobą mu najbliższą – kwota 100 000 zł (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie, I Wydział Cywilny Odwoławczy z dnia 25 marca 2021 roku, sygn. akt I ACa 217/20),
• utrata prawa do niezakłóconego życia rodzinnego, prawa do utrzymywania więzi rodzinnych, więzi emocjonalnej między najbliższymi członkami rodziny – kwota 70 000 zł (wyrok Sądu Okręgowego w Płocku, I Wydział Cywilny, z dnia 8 października 2018 r., sygn. akt I C 1044/16),
• naruszenie dobrego imienia, godności osobistej oraz wizerunku, prawa do prywatności (wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie, I Wydział Cywilny, z dnia 21 maja 2024 r., sygn. akt I C 1964/21),
• publikacja wizerunku bez zgody – kwota 25 000 zł (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie, I Wydział Cywilny Odwoławczy z dnia 6 października 2020 r., sygn. akt I ACa 216/20),
• publikacja wizerunku z oczami zasłoniętymi wąskim paskiem w sposób niezapewniający dostatecznej anonimizacji oraz poprzez przypisanie powodowi popełnienia przestępstwa, co do którego nie zapadł jeszcze wyrok – kwota 10 000 zł (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 5 listopada 2021 r., I Wydział Cywilny Odwoławczy akt I ACa 618/20).

Naruszenie dóbr osobistych – powództwo o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa

Zgodnie z art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. W konsekwencji, możliwe jest także dochodzenie ustalenia istnienia prawa podmiotowego osobistego jak i ustalenia, że zostało ono naruszone, czy też na żądanie naruszyciela, że dokonane lub zamierzone naruszenie dóbr osobistych nie jest bezprawne.

Przesłanką powództwa o ustalenie jest interes prawny powoda. Uznaje się, że interes prawny zachodzi wówczas, jeżeli sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości (por. wyrok Sądu Najwyższego z 18 czerwca 2009 roku, II CSK 33/09, OSNC 2010, nr 2, poz. 47).

Praktyczny przykład z orzecznictwa:

W jednym z wyroków Sądu Apelacyjnego w Warszawie, powódka żądała ustalenia jej prawa do dysponowania grobem znajdującym się na cmentarzu, w którym pochowano jej ojca oraz jego wieloletnią konkubinę. Powódka domagała się ustalenia prawa do remontu nagrobka i regulowania wszystkich spraw związanych z miejscem pochówku jako przysługującej jej dóbr osobistych. W wyroku Sąd wskazał, że prawo do grobu ma dwojaki charakter: osobisty i majątkowy, przy czym elementom osobistym przypada rola wiodąca, bez względu na to, jaka jest wartość elementów majątkowych tego prawa i na czym one polegają. W konsekwencji, Sąd uznał, że powódka ma interes prawny w wytoczeniu powództwa przeciwko pozwanej w oparciu o art. 189 Kodeksu Postępowania Cywilnego (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, V Wydział Cywilny, z dnia 1 lutego 2019 r., sygn. akt V ACa 44/18).

Ochrona dóbr osobistych – podsumowanie

Choć przepisy prawa cywilnego nie definiują wszystkich dóbr osobistych przynależnych człowiekowi, można uznać, że dobrami osobistymi są wszystkie istotne ze społecznego punktu widzenia wartości przysługujące człowiekowi oraz stanowiące o jego odrębności.

W sytuacji bezprawnego naruszenia dóbr osobistych, pokrzywdzona osoba może podjąć obronę na kilka sposobów. Jeżeli doszło już do naruszenia dobra osobistego, może żądać podjęcia czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia, na przykład poprzez publikację sprostowania czy przeprosin. Jeżeli jednak do naruszenia jeszcze nie doszło, lecz istnieje znaczne prawdopodobieństwo, że w przyszłości może do niego dojść, zagrożona osoba może żądać zaniechania działań, które mogą doprowadzić do naruszenia dobra osobistego.

Oczywiście istnieje także możliwość żądania zadośćuczynienia pieniężnego. Wybór odpowiedniego roszczenia w znacznym stopniu zależy od stanu faktycznego sprawy.