Nadużycie prawa procesowego przez dewelopera w sprawie o karę umowną

Co to jest nadużycie prawa procesowego w polskim prawie?

Zgodnie z przepisem art. 4¹ Kodeksu postępowania cywilnego:

„Z uprawnienia przewidzianego w przepisach postępowania stronom i uczestnikom postępowania nie wolno czynić użytku niezgodnego z celem, dla którego je ustanowiono (nadużycie prawa procesowego).”

W praktyce sądowej przepis ten oznacza, że nie każda czynność procesowa, która formalnie została dopuszczona przez Kodeks postępowania cywilnego jest automatycznie prawidłowym sposobem obrony swojego stanowiska i prowadzenia procesu przez dewelopera. Deweloper posiada zatem formalne prawo zagwarantowane przepisami do zgłoszenia określonego wniosku dowodowego, złożenia pisma procesowego czy skorzystania ze środka zaskarżenia, ale sposób korzystania z tego uprawnienia w pewnych okolicznościach może zostać uznany za nadużycie przez sąd.

Sąd Najwyższy wskazuje w szeregu orzeczeń, że konstrukcja nadużycia prawa procesowego znajduje zastosowanie wtedy, gdy określone działanie formalnie mieści się w ramach uprawnienia procesowego, ale jest podejmowane w innym celu niż uzyskanie ochrony prawnej, a jego rezultat pozostaje sprzeczny z funkcją przepisów procesowych i ekonomią procesu.

Można zatem wskazać dwie podstawowe cechy nadużycia prawa procesowego:

1. strona korzysta z instrumentu, który sam w sobie jest przewidziany przez przepisy, ale
2. wykorzystuje go w celu innym niż ten, dla którego dany instrument został ustanowiony przez prawo, przykładowo przede wszystkim w celu utrudnienia i / lub przedłużenia procesu.

Czy obrona dewelopera przed roszczeniem o zapłatę kary umownej może stanowić nadużycie prawa procesowego?

Co do zasady, deweloper (jak każdy pozwany w polskim procesie cywilnym), ma pełne prawo złożyć odpowiedź na pozew i zakwestionować żądanie nabywcy lokalu o zapłatę kary umownej. W ramach obrony swojego stanowiska procesowego, może również twierdzić, że opóźnienie wynikało z okoliczności, za które nie odpowiada.

Nie oznacza to jednak, że każda argumentacja musi być przez sąd traktowana jako obrona, która jest  rzeczywista i merytoryczna.

Jeżeli deweloper jako strona pozwana powołuje kolejne okoliczności pozostające bez związku z wykonaniem umowy deweloperskiej i zgłasza liczne dowody na okoliczności niemające znaczenia dla rozstrzygnięcia, w praktyce pojawia się pytanie, czy rzeczywistym celem jego działań pozostaje obrona przed roszczeniem, czy raczej odsunięcie momentu rozstrzygnięcia przez sąd.

Jakie działania dewelopera mogą zostać uznane za nadużycie prawa procesowego?

Z naszego doświadczenia w prowadzeniu szeregu spraw sądowych przeciwko deweloperom wynika, że problem nadużycia prawa procesowego pojawia się w szczególności w sytuacji, gdy deweloper, próbując wykazać brak swojej odpowiedzialności za opóźnienie, powołuje szereg okoliczności, które nie pozostają w rzeczywistym związku z konkretnym opóźnieniem albo już z uwagi na chronologię zdarzeń nie mogły stanowić jego przyczyny.

Argument 1) dewelopera – pandemia COVID-19 wpłynęła na opóźnienie

Deweloper powoływał się na pandemię COVID-19, zerwanie łańcuchów dostaw oraz wzrost cen stali i innych materiałów budowlanych.

W rozpoznawanej sprawie nieadekwatność tego argumentu była jednak szczególnie widoczna z punktu widzenia chronologii zdarzeń dotyczących inwestycji.

Umowa z nabywcą lokalu została bowiem zawarta w dniu 1 lutego 2024 r., a termin przeniesienia własności został określony na 30 lipca 2024 r. Tymczasem pandemia COVID-19 rozpoczęła się około cztery lata wcześniej. W konsekwencji, w chwili zawierania umowy deweloper od dawna doskonale znał sytuację na rynku budowlanym, poziom cen materiałów oraz konsekwencje wcześniejszych zaburzeń gospodarczych. Nie mógł zatem przedstawiać ich jako nagłej i nieprzewidywalnej przeszkody, która pojawiła się dopiero po zawarciu umowy, co mogłoby usprawiedliwić opóźnienie.

Powyższy przykład dobrze pokazuje, czym może być nieadekwatność argumentacji procesowej. Zamiast wskazać konkretną przyczynę, która po zawarciu umowy uniemożliwiła jej terminowe wykonanie, deweloper powoływał się na zjawisko istniejące od kilku lat przed przyjęciem przez siebie zobowiązania w umowie deweloperskiej.

Argument 2) dewelopera – wojna na Ukrainie wpłynęła na opóźnienie

Drugim argumentem przedstawionym przez dewelopera były gospodarcze konsekwencje rosyjskiej agresji na Ukrainę, w szczególności wzrost inflacji, cen materiałów oraz ogólne zaburzenia gospodarcze.

Także w tym kontekście zasadnicze znaczenie miała chronologia wydarzeń. Pełnoskalowa wojna rozpoczęła się 24 lutego 2022 r., podczas gdy umowa z nabywcą została zawarta dopiero 1 lutego 2024 r. Analogicznie jak w przypadku pierwszego argumentu, wojna trwała więc niemal dwa lata w momencie, w którym deweloper dobrowolnie zawarł kolejną umowę i sam określił termin, do którego zobowiązuje się przenieść własność lokalu.

Sąd uznał, że deweloper nie może działając już w warunkach trwającej wojny oraz będąc w pełni świadomym jej gospodarczych konsekwencji, przyjąć na siebie zobowiązanie wobec nabywcy lokalu z określonym terminem jego wykonania, a następnie powoływać się na ten sam, istniejący od dwóch lat stan jako okoliczność mającą zwolnić go z odpowiedzialności za niedotrzymanie terminu.

Nie chodzi więc wyłącznie o to, że argument dotyczący wojny został przez Sąd uznany za niewystarczający. Jego nieadekwatność wynikała już z podstawowej chronologii zdarzeń.

Argument 3) dewelopera – problemy z finansowaniem inwestycji

Kolejną linią obrony były problemy z uzyskaniem dalszego finansowania inwestycji oraz odmowa udzielenia finansowania przez banki. Co szczególnie istotne, w odpowiedzi na pozew, sam deweloper wskazywał, że problemy te występowały w okresie od lutego 2022 r. do marca 2023 r., czyli jeszcze przed zawarciem analizowanej umowy.

Argument ten był problematyczny z dwóch niezależnych powodów.

Po pierwsze, zapewnienie odpowiedniego finansowania inwestycji jest elementem organizacji profesjonalnej działalności deweloperskiej i należy do ryzyka gospodarczego przedsiębiorcy jako podmiotu profesjonalnego. Nabywca lokalu nie ma wpływu na strukturę finansowania przedsięwzięcia, zdolność kredytową dewelopera ani na jakiekolwiek decyzje podejmowane przez banki finansujące dewelopera. Trudno zatem w ogóle logicznie zaakceptować sytuację, gdy ekonomiczne konsekwencje niewłaściwego lub niewystarczającego finansowania przedsięwzięcia miałyby zostać przerzucone na konsumenta.

Po drugie, deweloper doskonale zdawał sobie sprawę z problemów z finansowaniem jeszcze przed zawarciem umowy deweloperskiej. Jednocześnie mając tę wiedzę, zdecydował się zawrzeć umowę deweloperską i określić w niej konkretny termin przeniesienia własności lokalu.

Argument 4) dewelopera – opieszałość organów administracji

Ostatnią zasadniczą linią obrony dewelopera było powoływanie się na „opieszałość organów administracji”. Argument ten deweloper wiązał przede wszystkim z opóźnieniami dotyczącymi wykonania przyłączy wodociągowych i kanalizacyjnych. Problematykę odpowiedzialności dewelopera za tego rodzaju opóźnienia szerzej omawiamy w artykule dotyczącym odpowiedzialności dewelopera za opóźnienie w wykonaniu przyłączy mediów.

Sąd słusznie zwrócił uwagę, że samo ogólne powołanie się na opieszałość administracji nie wykazuje jednak jeszcze, że deweloper nie ponosi odpowiedzialności za opóźnienie. Konieczne jest wskazanie, jaki konkretnie organ dopuścił się opóźnienia, jakiej czynności lub decyzji ono dotyczyło, jaki był rzeczywisty okres zwłoki oraz, przede wszystkim, czy pozostawała ona w związku przyczynowym z nieterminowym przeniesieniem własności konkretnego lokalu.

Natomiast samo ogólne stwierdzenie, że „administracja działała opieszale”, nie pozwala na zwolnienie się z odpowiedzialności. Co więcej, profesjonalny deweloper powinien ponadto uwzględniać typowy czas prowadzenia postępowań administracyjnych przy przygotowywaniu harmonogramu inwestycji.

W konsekwencji, tego typu ogólne argumenty również zostały uznane za nadużycie prawa procesowego przez dewelopera.

Argument 5) – powoływanie wielu świadków przez dewelopera

W toku procesu sądowego szczególne znaczenie praktyczne mają także wnioski o przesłuchanie świadków. Co do zasady, im więcej świadków w danym procesie ma zostać przesłuchanych, tym dłużej trwa postępowanie.

W sprawach dotyczących kar umownych deweloperzy niekiedy wnoszą o przesłuchanie szeregu pracowników, przedstawicieli generalnego wykonawcy, przedstawicieli biur nieruchomości, podwykonawców albo innych osób uczestniczących w procesie inwestycyjnym.

Liczba świadków sama w sobie nie przesądza oczywiście o nadużyciu prawa procesowego. Jeżeli każdy ze świadków posiada wiedzę istotną dla rozstrzygnięcia, przeprowadzenie dowodu może być uzasadnione.

Inaczej należy jednak ocenić sytuację, w której kolejni świadkowie mają zeznawać zasadniczo na te same okoliczności albo na okoliczności, które nawet po ich udowodnieniu nie pozwalają ustalić przyczyn konkretnego okresu opóźnienia.

W takim przypadku nabywca powinien nie tylko polemizować z twierdzeniami dewelopera, ale również wskazać sądowi, dlaczego określone dowody pozostają nieprzydatne lub zmierzają wyłącznie do przedłużenia postępowania.

Potencjalne inne nadużycia prawa procesowego przez deweloperów

Potencjalnymi innymi przejawami nadużycia prawa procesowego, wskazywanymi w orzecznictwie, mogą być w szczególności:

• składanie kolejnych wniosków o odroczenie rozprawy, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że rzeczywistym celem strony jest uniemożliwienie przeprowadzenia rozprawy, a zatem przedłużenie postępowania. Przykładowo, Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 27 marca 2026 r., sygn. akt VII AGa 868/24, wskazał, że działania polegające na składaniu wniosków o odroczenie rozprawy z przyczyn zdrowotnych, prowadzące do niemożności przeprowadzenia posiedzenia zdalnego z udziałem strony, mogą zostać zakwalifikowane jako nadużycie prawa procesowego;
  
  
• powoływanie istotnych zarzutów dopiero na późnym etapie postępowania, mimo że strona mogła podnieść je wcześniej. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 października 2024 r., sygn. akt II PSKP 16/23, uznał za nadużycie prawa procesowego podniesienie dopiero na etapie kasacyjnym zarzutu, z którego strona mogła skorzystać już wcześniej, podkreślając, że nie można tolerować wykorzystywania uprawnień procesowych w celu przewlekania postępowania;
  
  
• przedstawianie nowych dowodów dopiero w postępowaniu apelacyjnym, jeżeli strona mogła i powinna była zgłosić je przed sądem pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 18 lutego 2021 r., sygn. akt I AGa 85/20, wskazał, że podnoszenie na etapie apelacji dowodów, których strona nie zgłosiła w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, może zostać ocenione nie tylko jako spóźnione na podstawie art. 381 KPC, ale również jako działanie podejmowane w warunkach nadużycia prawa procesowego;
  
  
• bezcelowe mnożenie i nadmierne rozbudowywanie zarzutów, zwłaszcza w postępowaniu odwoławczym. Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 29 grudnia 2022 r., sygn. akt I ACa 1218/22, stwierdził, że bezcelowa multiplikacja i nadmierne rozbudowanie zarzutów apelacyjnych stanowi korzystanie z prawa do rozpoznania sprawy w dwóch instancjach niezgodnie z jego przeznaczeniem.
  
  
• składanie oczywiście nadmiernych lub seryjnych wniosków o wyłączenie sędziów, jeżeli ich rzeczywistym celem nie jest ochrona prawa do bezstronnego sądu, lecz dezorganizacja albo przedłużenie postępowania. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28 grudnia 2022 r., sygn. akt I NWW 90/22, uznał za nadużycie praw procesowych wniosek dotyczący przeprowadzenia testu niezawisłości i bezstronności wobec imiennie wskazanych kilkudziesięciu sędziów Sądu Najwyższego;
  
  
• powoływanie się w toku procesu na okoliczności sprzeczne z wcześniejszym zachowaniem strony lub jej oświadczeniami przedprocesowymi. Sąd Okręgowy w Szczecinie w wyroku z dnia 27 kwietnia 2017 r., sygn. akt VIII GC 72/16, odwołał się do zasady venire contra factum proprium nemini licet, wskazując, że zachowanie strony sprzeczne z jej wcześniejszym postępowaniem może prowadzić do nadużycia praw procesowych,
  
  
• podejmowanie działań zmierzających do odraczania rozpraw pod pozorem przeszkód uniemożliwiających udział strony. Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 8 czerwca 2022 r., sygn. akt I ACa 231/21, wskazał, że powoływanie się przez pozwanego na chorobę przy jednoczesnym nieprzedłożeniu zaświadczenia od lekarza sądowego, ani przed rozprawą, ani po jej terminie, może nosić znamiona nadużycia prawa procesowego.

W sprawie przeciwko deweloperowi powyższe przykłady mogą mieć praktyczne znaczenie przede wszystkim wówczas, gdy pozwany sukcesywnie przedstawia nowe przyczyny opóźnienia, zgłasza na kolejnych etapach postępowania dowody, które mógł przedstawić już w odpowiedzi na pozew, mnoży zarzuty pozostające bez rzeczywistego związku z przedmiotem sprawy albo podejmuje czynności prowadzące przede wszystkim do odsuwania w czasie wydania wyroku. W praktyce tak właśnie się zdarza, bowiem jak zostało szerzej wskazane powyżej – celem dewelopera jest niejednokrotnie maksymalne odwleczenie w czasie zapadnięcia prawomocnego wyroku.

Jakie są skutki nadużycia prawa procesowego przez dewelopera?

Sankcje za nadużycie prawa procesowego zostały określone w art. 226² Kodeksu postępowania cywilnego.

Sąd może w szczególności:

1. ukarać stronę nadużywającą grzywną oraz,
2. niezależnie od wyniku procesu, obciążyć ją kosztami w większej części niż wynikałoby to ze zwykłych zasad rozliczenia kosztów,
3. a nawet kosztami w całości.

Natomiast na wniosek strony przeciwnej sąd może:

1. przyznać podwyższone koszty procesu, maksymalnie do dwukrotności, albo
2. podwyższyć, również maksymalnie dwukrotnie, stopę odsetek zasądzonych od strony, której nadużycie doprowadziło do zwłoki w rozpoznaniu sprawy, za okres odpowiadający tej zwłoce.

Dlaczego nabywca powinien złożyć wyraźny wniosek o podwyższenie kosztów?

Z punktu widzenia nabywcy lokalu szczególnie istotne jest brzmienie art. 226² § 2 pkt 3 Kodeksu postępowania cywilnego. Podwyższenie kosztów procesu oraz podwyższenie stopy odsetek następuje bowiem na wniosek strony przeciwnej (czyli nabywcy lokalu będącego powodem).

Oznacza to, że nabywca nie powinien ograniczać się do wskazywania w kolejnych pismach, że działania dewelopera są niecelowe albo prowadzą do przedłużenia procesu. Jeżeli istnieją ku temu podstawy, warto jednoznacznie powołać art. 4¹ w zw. z art. 226² Kodeksu postepowania cywilnego oraz zgłosić odpowiedni wniosek do sądu.

Wydaje się, że będzie miało to szczególne znaczenie zwłaszcza w sytuacji, gdy działania pozwanego doprowadziły do konieczności przygotowania kolejnych rozbudowanych pism procesowych, przeprowadzenia dodatkowych rozpraw lub istotnego przesunięcia momentu wydania wyroku.

Podwyższenie odsetek może mieć szczególne znaczenie w sprawach przeciwko deweloperowi

Opisana powyżej sankcja polegająca na podwyższeniu stopy odsetek może mieć szczególne znaczenie właśnie w procesach o zapłatę przeciwko deweloperom.

Jeżeli wskutek nadużywania praw procesowych postępowanie trwało dłużej, nabywca przez ten okres pozostawał pozbawiony należnych mu środków. Art. 226² KPC pozwala uwzględnić tę sytuację przy określaniu wysokości należnych odsetek.

Co istotne, ustawa przewiduje, że w takim przypadku nie stosuje się ograniczeń dotyczących maksymalnej wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie. Sama stopa odsetek wynikająca z orzeczenia nie może jednak zostać podwyższona na tej podstawie więcej niż dwukrotnie.

Jak nabywca może wykazać nadużycie prawa procesowego?

Aby wniosek był skuteczny, należy wskazać konkretne czynności procesowe, wyjaśnić, dlaczego nie służyły one merytorycznemu rozstrzygnięciu sprawy oraz wykazać, jaki wpływ miały na czas i koszty postępowania. A zatem jeżeli, przykładowo, deweloper powołuje się jednocześnie na pandemię, wojnę w Ukrainie, problemy wykonawców i działania administracji, warto osobno przeanalizować każdy z tych argumentów i wykazać, czy pozostaje on w związku przyczynowym z konkretnym okresem opóźnienia. Następnie, przedstawić stosowną argumentację sądowi.

Dopiero całokształt takich zachowań może uzasadniać wniosek, że proces nie jest wykorzystywany wyłącznie do rzeczywistej obrony przed roszczeniem, ale także jako instrument służący odsunięciu w czasie rozstrzygnięcia.

W konsekwencji, błędem będzie wyłączne ograniczenie się przez powoda do ogólnego stwierdzenia, że deweloper „przedłuża sprawę”.

Podsumowanie

Art. 4¹ Kodeksu postępowania cywilnego może stanowić istotny instrument ochrony nabywcy, ale nie powinien być traktowany jako automatyczna odpowiedź na każdą rozbudowaną argumentację dewelopera.

Kluczowe jest wykazanie różnicy pomiędzy rzeczywistym prowadzeniem obrony procesowej a korzystaniem z uprawnień procesowych przede wszystkim po to, aby utrudnić lub przedłużyć postępowanie.

W sprawach dotyczących opóźnienia dewelopera granica ta może mieć szczególne znaczenie. Deweloper ma prawo udowadniać, że określone zdarzenie rzeczywiście uniemożliwiło mu terminową realizację inwestycji. Nie powinien natomiast wykorzystywać ogólnych wydarzeń gospodarczych, wojny, pandemii czy problemów wykonawczych jako pretekstu do prowadzenia obszernego postępowania dowodowego, jeżeli okoliczności te nie pozostają w rzeczywistym związku z dochodzonym przez nabywcę roszczeniem.

W takich przypadkach nabywca może nie tylko domagać się zasądzenia należnej kary umownej, lecz również wnosić o zastosowanie wobec dewelopera konsekwencji wynikających z art. 226² KPC. Z naszego doświadczenia wynika, że w uzasadnionych przypadkach sądy niejednokrotnie przychylają się do wniosków powodów.