Posiadanie narkotyków – umorzenie postępowania

Odpowiedzialność karna za posiadanie narkotyków w Polsce

W polskim prawie posiadanie środków odurzających lub substancji psychotropowych stanowi czyn zabroniony na podstawie art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Przepis obejmuje również najpopularniejszy środek odurzający, czyli marihuanę, niezależnie od jej ilości.

W odniesieniu do podstawowego typu czynu, posiadanie narkotyków zagrożone jest karą grzywny, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3. W przypadkach kwalifikowanych, w szczególności przy znacznej ilości środka, ustawodawca przewiduje surowszą odpowiedzialność karną. Surowsze sankcje karne dotyczą również zachowań polegających na udzielaniu środków odurzających innym osobom.

Jednocześnie ustawa przewiduje mechanizmy pozwalające w określonych sytuacjach na umorzenie postępowania w przypadku nieznacznej ilości środka przeznaczonego na własny użytek sprawcy (art. 62a ustawy).

Posiadanie narkotyków – prawa osoby zatrzymanej i możliwości obrony w postępowaniu karnym

W sprawach dotyczących posiadania środków odurzających lub substancji psychotropowych, pomimo częstotliwości skazań, każda sytuacja procesowa wymaga indywidualnej oceny i analizy dostępnych środków obrony. Kluczowe znaczenie ma świadome podejmowanie decyzji już na wczesnym etapie postępowania, w szczególności w trakcie zatrzymania przez Policję.

Osoba, wobec której przedstawiono zarzuty, korzysta z prawa do odmowy składania wyjaśnień oraz odpowiedzi na pytania. W praktyce oznacza to, że organy ścigania nie mogą „zmusić” do dostarczenia dowodów przeciwko sobie lub do przyznania się do winy.

Oczywiście obywatelstwo sprawcy nie wpływa na zakres jego podstawowych praw w postępowaniu karnym. Cudzoziemiec korzysta z prawa do obrony, może odmówić składania wyjaśnień, ustanowić obrońcę oraz – jeżeli nie włada językiem polskim w stopniu umożliwiającym udział w postępowaniu – ma prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza. Prawidłowe korzystanie z tych uprawnień ma szczególne znaczenie już podczas pierwszych czynności prowadzonych przez Policję lub prokuratora.

W praktyce postępowań narkotykowych decyzje podejmowane bez uprzedniej konsultacji z obrońcą, w tym przyznanie się do posiadania substancji, mogą wpływać na dalszy przebieg sprawy. W szczególności może mieć to związek z dalszą oceną materiału dowodowego oraz możliwością zastosowania instytucji łagodzących odpowiedzialność karną, takich jak umorzenie postępowania na podstawie art. 62a ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.

Należy jednak podkreślić, że skutki procesowe oświadczeń składanych na wczesnym etapie nie mają charakteru jednolitego, ich znaczenie zależy od całokształtu materiału dowodowego oraz przyjętej strategii procesowej.

Posiadanie narkotyków – umorzenie przed wydaniem postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia

Zgodnie z art. 62a ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, w przypadku gdy przedmiotem czynu jest nieznaczna ilość środka odurzającego lub substancji psychotropowej przeznaczona na własny użytek sprawcy, postępowanie może zostać umorzone również na wczesnym etapie postępowania przygotowawczego, jeszcze przed formalnym wszczęciem śledztwa lub dochodzenia.

Instytucja ta znajduje zastosowanie zarówno w toku czynności prowadzonych przez Policję pod nadzorem prokuratora, jak i w dalszych stadiach postępowania przygotowawczego oraz w określonych sytuacjach również przed sądem.

Zastosowanie art. 62a ma charakter fakultatywny, co oznacza, że organ procesowy każdorazowo dokonuje oceny, czy w danych okolicznościach zasadne jest odstąpienie od prowadzenia postępowania.

W praktyce znaczenie mają w szczególności trzy elementy:

• ilość zabezpieczonej substancji i jej realna „wydajność” w kontekście dawek konsumpcyjnych,
• okoliczności wskazujące na przeznaczenie wyłącznie na własny użytek,
• brak przesłanek świadczących o obrocie lub udostępnianiu środka innym osobom.

Dopiero łączna ocena tych okoliczności pozwala na zastosowanie art. 62a. Brak spełnienia przesłanek nie przesądza jednak automatycznie o wyniku sprawy, a postępowanie może zostać zakończone w inny sposób, w zależności od całokształtu materiału dowodowego oraz przyjętej kwalifikacji prawnej.

Posiadanie nieznacznej ilości środka odurzającego lub substancji psychotropowej

Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii nie zawiera legalnej definicji pojęcia „nieznacznej ilości”, co powoduje, że jego interpretacja została w całości ukształtowana przez praktykę orzeczniczą sądów oraz decyzje organów ścigania.

W doktrynie wskazuje się, że „Ustawodawca nie określił precyzyjnie, jaka konkretnie ilość środków odurzających lub substancji psychotropowych uzasadnia umorzenie postępowania, posługując się nieostrym sformułowaniem „ilość nieznaczna”” (J. Karnat, B. Gadecki (red.), Przepisy karne ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii (art. 53–74). Komentarz, wyd. 1, 2024).

W konsekwencji ocena, czy w danej sprawie mamy do czynienia z ilością nieznaczną zależy od okoliczności konkretnego przypadku.

W praktyce organów ścigania oraz sądów brane są pod uwagę przede wszystkim:

• rodzaj substancji,
• jej czystość i potencjał odurzający,
• liczba porcji konsumpcyjnych możliwych do uzyskania,
• kontekst faktyczny zatrzymania (w tym brak przesłanek obrotu).

Z uwagi na brak ustawowych progów ilościowych, w orzecznictwie funkcjonują różne podejścia interpretacyjne. Część sądów odwołuje się do wykładni językowej pojęcia „nieznaczny”, rozumianego jako niewielki lub marginalny, wskazując, że chodzi o ilość przeznaczoną zasadniczo do jednorazowego lub incydentalnego użycia.

W innych orzeczeniach akcentuje się funkcjonalny charakter tego pojęcia, wiążąc je z tzw. dawkami konsumpcyjnymi oraz potrzebą oceny, czy posiadanie miało charakter incydentalny, czy też mogło pozostawać w związku z dalszym obrotem.

W niektórych orzeczeniach pojawiają się odniesienia do konkretnych wartości ilościowych, jednak mają one charakter ilustracyjny, a nie normatywny i nie mogą być traktowane jako uniwersalne standardy stosowania art. 62a ustawy.

Praktyczny przykład z orzecznictwa:

• „Środki odurzające w ilości nie większej niż 5 gramów (…) niewątpliwie można zaliczyć do ilości nieznacznej, skoro ustawodawca w pierwotnej treści załącznika do projektu ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii wskazał jako ilości nieznaczne do 10 gram marihuany, do 3 gram haszyszu i do 0,25 gram amfetaminy (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie, III Wydział Karny, z dnia 29 września 2005 r., sygn. akt III AKa 217/05),

• „Wobec braku definicji legalnej interpretując wyrażenie „nieznaczna ilość” użyte w art. 62a ustawy należy odwołać się do jego znaczenia językowego”(wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, II Wydział Karny, z dnia 23 lutego 2017 r., sygn. akt II AKa 247/16).

Z tego punktu widzenia przez sformułowanie „nieznaczny” rozumie się niewielki, błahy. Ilość środków odurzających lub substancji psychotropowych wymagana dla zastosowania instytucji przewidzianej w art. 62a powinna być niewielka, mała, nie powinna przekraczać kilku gramów.

Jak ustala się ilość narkotyków w sprawie karnej?

W postępowaniu karnym ustalenie ilości środka odurzającego lub substancji psychotropowej opiera się przede wszystkim na opinii biegłego z zakresu fizykochemii lub toksykologii. Biegły dokonuje identyfikacji substancji oraz określa jej masę netto, a następnie w zależności od potrzeb postępowania – może wskazać jej potencjalne właściwości odurzające.

W niektórych sprawach opinii biegłego towarzyszy również próba oszacowania tzw. dawek konsumpcyjnych, czyli ilości substancji, która może zostać jednorazowo użyta przez użytkownika. Należy jednak podkreślić, że nie stanowi to jednolitego standardu dowodowego, a podejścia biegłych mogą się w tym zakresie różnić.

W przypadku suszu konopi opinie biegłych bywają niejednolite co do przyjmowanych wartości jednostkowych dawek, które w praktyce mogą być określane w szerokim przedziale gramowym, w zależności od przyjętej metodologii oraz założeń dotyczących sposobu użycia substancji.

Ocena, czy dana ilość ma charakter „nieznaczny”, nie wynika jednak wyłącznie z przeliczenia gramatury na dawki konsumpcyjne. Ma ona charakter kompleksowy i obejmuje również okoliczności sprawy, rodzaj substancji oraz jej potencjał odurzający.

Posiadanie narkotyków na własny użytek

Interpretacja pojęcia „posiadanie na własny użytek” w orzecznictwie sądów również nie jest jednolita, co wynika z braku definicji legalnej oraz konieczności każdorazowej oceny okoliczności konkretnej sprawy. W doktrynie i judykaturze podkreśla się, że celem regulacji art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii jest odróżnienie zachowań związanych z konsumpcją środków odurzających od ich posiadania w celu dalszego obrotu.

W konsekwencji ocena, czy dane zachowanie stanowi „posiadanie na własny użytek”, ma charakter kazuistyczny i zależy od przyjętej przez sąd wykładni oraz całokształtu okoliczności sprawy.

Linia orzecznicza dotycząca konsumpcji i niezwłocznego użycia środka odurzającego

W orzecznictwie Sądu Najwyższego pojawiały się poglądy dotyczące zawężającego rozumienia znamienia „posiadania” w kontekście art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.

W wyroku z dnia 21 stycznia 2009 r. (sygn. akt II KK 197/08) Sąd Najwyższy wskazał, że odpowiedzialność karna z art. 62 ustawy dotyczy osoby, która wbrew przepisom „ma” środek odurzający lub substancję psychotropową. Jednocześnie podkreślono, że pojęcie „posiadania” nie może być utożsamiane ani z czasem władania rzeczą w sensie cywilistycznym, ani z pełnym zestawem atrybutów własności.

Pogląd ten należy jednak traktować jako jeden z elementów szerszego sporu interpretacyjnego, ponieważ w późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych ukształtowała się również linia przeciwna, przyjmująca szerokie rozumienie „posiadania” obejmujące każde faktyczne władztwo nad środkiem odurzającym, niezależnie od czasu jego trwania i celu.

Brak karalności samego spożywania narkotyków a odpowiedzialność z art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii

Ustalenie, że sprawca znajdował się pod wpływem środka odurzającego lub substancji psychotropowej, nie stanowi samo w sobie dowodu uprzedniego posiadania takiej substancji w rozumieniu art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Ocena odpowiedzialności karnej wymaga każdorazowo wykazania, że sprawca faktycznie władał środkiem odurzającym w rozumieniu przyjmowanym w prawie karnym.

W orzecznictwie sądów podkreśla się, że samo spożycie substancji nie jest odrębnym czynem zabronionym na gruncie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Oznacza to jednak jedynie brak karalności samego aktu konsumpcji, a nie wyłączenie odpowiedzialności za ewentualne wcześniejsze posiadanie środka odurzającego. W konsekwencji, samo używanie substancji nie zawsze musi oznaczać jej uprzednie posiadanie w rozumieniu art. 62 ustawy.

W niektórych orzeczeniach sądów apelacyjnych akcentowano, że krótkotrwałe dysponowanie środkiem odurzającym, ściśle związane z jego natychmiastowym użyciem, wymaga każdorazowej oceny w kontekście znamion „posiadania” w rozumieniu art. 62 ustawy. Pogląd ten nie ma jednak charakteru jednolitego i funkcjonuje równolegle z linią orzeczniczą przyjmującą szerokie rozumienie posiadania obejmujące każde faktyczne władztwo nad substancją.

Restrykcyjna wykładnia pojęcia „posiadania” – każde faktyczne władztwo nad środkiem

W orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów apelacyjnych ukształtowała się również restrykcyjna wykładnia pojęcia „posiadania” w rozumieniu art. 62 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, zgodnie z którą każde faktyczne władztwo nad środkiem odurzającym lub substancją psychotropową może wypełniać znamiona czynu zabronionego.

W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2011 r. (sygn. akt I KZP 24/10) przyjęto, że pojęcie „ma” użyte w art. 62 ustawy należy rozumieć szeroko jako każde faktyczne dysponowanie środkiem odurzającym lub substancją psychotropową. W tym ujęciu dla bytu przestępstwa nie ma znaczenia ani cywilistyczne rozumienie posiadania, ani czas trwania władztwa nad rzeczą.

W podobnym kierunku wypowiedział się Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 30 listopada 2017 r. (sygn. akt II AKa 299/17), wskazując, że dla przyjęcia „posiadania” nie ma znaczenia długość władania środkiem odurzającym, a nawet krótkotrwałe faktyczne dysponowanie substancją może wypełniać znamiona czynu zabronionego.

W konsekwencji w tej linii orzeczniczej kluczowe znaczenie ma samo stwierdzenie faktycznego władztwa nad środkiem odurzającym, niezależnie od jego czasu trwania czy deklarowanego celu jego użycia.

Rozbieżności w orzecznictwie i brak jednolitej linii interpretacyjnej

Rozbieżności w orzecznictwie dotyczące rozumienia pojęcia „posiadania” oraz „nieznacznej ilości” przekładają się bezpośrednio na praktykę stosowania art. 62a ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Przepis ten ma charakter fakultatywny, co oznacza, że decyzja o umorzeniu postępowania zależy od oceny organu procesowego dokonanej w oparciu o całokształt okoliczności sprawy.

W praktyce znaczenie mają w szczególności takie elementy jak ilość zabezpieczonej substancji, jej przeznaczenie oraz brak przesłanek wskazujących na obrót lub udostępnianie jej innym osobom. Ocena ta nie sprowadza się jednak wyłącznie do matematycznego przeliczenia gramatury na „liczbę porcji”, lecz ma charakter całościowy i uwzględnia również stopień społecznej szkodliwości czynu oraz kontekst faktyczny zdarzenia.

W konsekwencji argumentacja przedstawiana w toku postępowania przygotowawczego koncentruje się na wykazaniu, że okoliczności sprawy odpowiadają modelowi incydentalnego posiadania środka odurzającego przeznaczonego wyłącznie do własnego użycia, bez elementów świadczących o jego dystrybucji lub obrocie.

W sprawach dotyczących cudzoziemców warto również przedstawić organowi procesowemu wszystkie okoliczności świadczące o tym, że incydent miał charakter jednorazowy oraz że skazanie mogłoby wywołać nieproporcjonalnie daleko idące skutki dla cudzoziemca. Dotyczy to w szczególności osób studiujących, pracujących lub prowadzących życie rodzinne w Polsce, dla których wpis o skazaniu może negatywnie wpłynąć na ich sytuację pobytową lub zawodową. Okoliczności te nie stanowią samodzielnej przesłanki zastosowania art. 62a ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, jednak mogą wzmacniać argumentację przemawiającą za umorzeniem postępowania.

Orzeczenie kary byłoby niecelowe ze względu na okoliczności popełnienia czynu lub stopień społecznej szkodliwości

Jedną z kluczowych przesłanek zastosowania art. 62a ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii jest ocena, czy orzeczenie kary byłoby niecelowe ze względu na okoliczności popełnienia czynu oraz stopień jego społecznej szkodliwości. Ocena ta ma charakter kompleksowy i dokonywana jest w oparciu o kryteria wynikające z art. 115 § 2 Kodeksu karnego.

W praktyce istotne znaczenie mają okoliczności związane ze sposobem i miejscem popełnienia czynu, w szczególności to, czy zachowanie sprawcy wiązało się z narażeniem innych osób na kontakt z substancją odurzającą lub jej niekontrolowanym rozpowszechnianiem. Okoliczności takie jak posiadanie narkotyków w miejscach publicznych o zwiększonym natężeniu ruchu, w pobliżu instytucji edukacyjnych czy podczas imprez masowych mogą wpływać na ocenę stopnia społecznej szkodliwości jako wyższego.

Z drugiej strony, w orzecznictwie i praktyce organów ścigania jako okoliczności przemawiające za niższą oceną społecznej szkodliwości wskazuje się przypadki incydentalnego posiadania niewielkiej ilości środka odurzającego, bez elementów jego dalszego rozpowszechniania oraz bez narażenia osób trzecich.

W konsekwencji ocena przesłanki z art. 62a ma charakter uznaniowy i zależy od całościowej analizy okoliczności sprawy, przy czym ciężar wykazania okoliczności przemawiających za niecelowością ukarania w praktyce spoczywa na ocenie materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu.

Podsumowanie

Instytucja umorzenia postępowania przewidziana w art. 62a ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii została wprowadzona w celu umożliwienia odstąpienia od ścigania w sprawach dotyczących drobnych przypadków posiadania środków odurzających lub substancji psychotropowych. Jej zastosowanie ma charakter fakultatywny i zależy od każdorazowej oceny organu prowadzącego postępowanie.

Oznacza to brak automatyzmu w podejmowaniu decyzji, każda sprawa podlega indywidualnej analizie okoliczności faktycznych oraz ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu. W praktyce kluczowe znaczenie ma właściwe zakwalifikowanie sytuacji procesowej już na wczesnym etapie postępowania przygotowawczego.